Euskal Autonomia Estatutua eta Gerra Zibila

Euskal Autonomia Estatutuaren bidea

Jose Antonio Agirre, EAJko Getxoko alkatea eta etorkizuneko lehen lehendakaria, euskal estatutua lortzeko ekimenaren aitzindaria izan zen.

• 1931ko ekainaren 14a: Lizarran egindako euskal udalen biltzarrak estatutu proiektua onartu zuen.
• 1932ko urtarrila: Estatutuaren aldeko kanpaina berria hasi zen, eta ekainean autonomia proiektu berria aurkeztu zuten.
• 1933ko abendua: Herri erreferendumean onartua izan ondoren, proiektua Espainiako Gorteetan aurkeztu zen.

Fronte Popularra eta altxamendu militarra

1936ko otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi ondoren, EAJ eta Errepublikako gobernuaren arteko negoziazioak berregin ziren. Hala ere, eskuindarrek boterea indarrez hartzea erabaki eta altxamendu militarra antolatu zuten.

Gerraren bilakaera eta Euskal Herria

Nazionalek Marokoko babeslekua eta nekazaritza-esparru gehienak menperatu zituzten. Euskal Herria zatikatuta geratu zen: Araba eta Nafarroa matxinatuen esku gelditu ziren.

Nazioarteko testuingurua eta fronteak

Nazioartean, Europako herrialde gehienek gerran parte ez hartzea erabaki zuten, nahiz eta bi aldeek kanpoko laguntza jaso. Matxinatuen lehen helburu nagusia Madril hartzea izan zen.

Iparraldeko frontea eta gerraren amaiera

Gipuzkoak erreketeen erasoak pairatu zituen. Azaroan, nazionalak Bizkaiko mugan presioa egiten ari zirela ikusirik, Eusko Jaurlaritzak Legutianoren kontrako erasoa agindu zuen. Francok, Madril hartzeko ezintasunaren aurrean, gerra iparraldeko frontera eraman zuen:

• Otxandio, Durango eta Gernika (apirilaren 26an) hartu ondoren, Bilboko burdinezko gerrikora heldu ziren.
• Bizkaia erortzean, euskal armada Kantabriara erretiratu zen eta Eusko Jaurlaritza Bartzelonan babestu zen.

Iparraldeko frontea desagertu ondoren, matxinatuen helburu nagusia Mediterraneora heltzea eta Espainia errepublikazalea erdibitzea izan zen. Ebroko guduaren ondoren, errepublikazaleen egoera larria zen. Gerrak galera demografiko handiak ekarri zituen eta, azkenik, Francoren garaipenak sistema demokratikoa deuseztatu eta erregimen autoritarioa ezarri zuen.