Euskal Autonomia Errepublikan: Proiektuak, Gerra Zibila eta Ondorioak

Sarrera

Errepublika aldarrikatu ondoren, autonomia antolatzea zabaldu zen Euskal Herrian, 1876an foruak galdu zirenetik. 1917an Eusko Autonomiaren aldeko kanpaina hasi zen, eta gobernuari autonomia zabala eskatzeko mugimendua errepublikaren barruan sortu zen. 1918an, Eusko Ikaskuntzak ideologia desberdinak batu zituen euskal autonomiaren prestakuntza lanetan II. Errepublikaren garaian.

Euskal Herriko egoera politikoa

Euskal Herriko egoera politikoa oso anitza zen: errepublikazale sozialistak, abertzaleak, eskuindarrak eta tradizionalistak (karlistak) zeuden. EH ez zen Donostiako Itunean parte hartu, eta horrek autonomia lortzeko zailtasunak ekarri zituen.

Lehen autonomia proiektuak

Eusko Ikaskuntza

Konstituzioa baino lehen, Euskal Estatu Konfederatua, elebitasuna eta kontzertu ekonomikoak mantentzea proposatu zen. Urtebeteko errestrikzioa euskal semeak eta beste bi espainiarrei ezarri zitzaien, eta bitariko batzordea sortu zen Espainia eta Euskal Herriaren arteko liskarrak konpontzeko. Hala ere, arazoak zehaztasun falta zuten.

Lizarra (1931)

Nafarroak EI-ren aurka egin zuen, baina ez aliatu gisa, eta aldaketak nahi zituen. Aurrekoarekiko berrikuntzak foruak, etorkinen mugak (10 urte), konfederazioa, aldundien indarra eta konkordatu askea proposatu zituen.

Batzordea

Ezkerrak EI-ren oinarria hartu zuen, eta autonomia ahalmenak murriztu zituen 1931koarekin alderatuta. Goi mailako auzitegia proposatu zen. 1933ko hauteskundeetan abertzaleek arrakasta izan zuten; Gobernu Kontzentrazio Ekonomikoaren aurkako nazionalistek eskuindarrekin hautsi eta 1934ko mugimenduan parte hartu zuten.

1936ko Estatutua

1936ko ekainean ia prest zegoen estatutua, baina gerra zibilak eta onarpenaren atzerapenak eragin zuten. EAJ errepublikaren alde agertu zen, eta Frente Popularrak prozesua bizkortzeko nahia izan zuen. Gorteek Valentzian onartu zuten, eta Araba, Nafarroa eta Gipuzkoaren zati handi bat nazionalen menpe zeudenean onartu zen. Eskumen gutxi zituen, Kataluniako estatutuaren antzekoa. Oso laburra zen eta gai asko zehaztu gabe zeuden. Foruak eta Nafarroa ez ziren EH-ra aipatu.

Gerran neurri ezohikoak hartu ziren, eta errepublikazaleek bakarrik bozkatu zuten lehendakaria. 1936ko urrian, JA Agirre aukeratu zuten, EAJko lehen Euskal Gobernuko lehendakaria.

Gerra zibila Euskal Herrian

Matxinada hasieran, euskal lurraldea zatitu zen. Gipuzkoan, Herri Fronteak eta defentsa batzordeak gerra-mugimendua gidatu zuten. Errepublikazaleen artean antolakuntza falta zen eta baliabide gutxi zituzten. Lubakietako borrokak izan ziren.

Euskal nazionalismoak ez zuen parte hartu, EAJ katoliko moderatua zelako, eta ez Herri Fronteko kidea. Gasteizko eta Iruñeko apezpikuek zuzenean eraso zuten errepublikarren aurka. Bizkaian, Condor legioaren eta Italiako 1. brigadaren laguntza jaso zuten errebeldeek, eta hiri zibilak masiboki bonbardatu zituzten.

Santoñako Ituna izan zen porrot garaian. Euskal errepublikarrekin batera, euskal gobernuak uko egin zion industria sarea suntsitzeari, eta nazionalistek Italiarrekin negoziatu zuten Santoñan.

Ondorioak

Errepublikarren aurrerapenak amaitu ziren. Errebeldeek preso asko kontzentrazio esparruetara, kartzeletara eta fusilamendura eraman zituzten. Diskriminazioa, euskarako kultura debekatzea, kontzentrazio ekonomikoa eta errepresioa izan ziren.