Etika eta Filosofia: Zoriontasuna, Morala eta Determinismoa
Gizabanakoaren eta taldearen zoriontasuna
Gizabanakoaren eta taldearen zoriontasuna uztartzea da gogoeta honen muina. Galdera nagusia da ea posible den biak bateratzea, ala beti egongo ote den gatazka bat haien artean.
Utilitarismoa eta autonomia
Batzuek diote taldearen ongizatea lehentasun izan behar duela, gizabanakoaren interesak sakrifikatuz ere. Utilitarismoaren arabera, zoriontasun handiena ahalik eta jende gehienarentzat lortzea da helburua, baina honek gutxiengoen eskubideak zapal ditzake. Beste ikuspegi batetik, zoriontsu izan gaitezke besteei jaramonik egin gabe, baina horrek bakardadea eta gizarte deshumanizatua ekar ditzake.
Kantek dioen bezala, gizakia ez da inoiz bitarteko soilik izan behar, helburu ere bai. Beraz, taldearen zoriontasunak ez du gizabanakoaren autonomia zapaldu behar, eta gizabanakoak ere ez du bere nahia inposatu behar unibertsalaren gainetik. Benetako oreka aurkitu behar da. Gizabanakoaren eta taldearen zoriontasuna ez dira beti kontrakoak; elkarrekin bizi daitezke.
Etika materialak eta formalak
Etika materialen eta formalen arteko talka filosofiako eztabaida nagusietako bat da. Galdera da ea gure morala helburu zehatz batzuetan oinarritu behar den, ala jokatzeko moduaren egitura unibertsalean.
- Etika materialak: Ekintza bat ona da helburu bat lortzen laguntzen badigu (adibidez, Aristotelesen zoriontasuna).
- Etika formalak: Kantek proposatua; ez digu esaten zer egin, baizik eta nola jokatu (lege unibertsalak).
Ondorioz, etika formala egokiagoa da gaur egungo gizartean, bakoitzari bere bidea aukeratzen uzten diolako.
Arau moral unibertsalak eta erlatibismoa
Arau moral unibertsalak egon daitezkeen ala morala kultura bakoitzaren araberakoa den eztabaida klasikoa da:
- Unibertsalismo morala: Gizaki guztientzat balio duten oinarrizko arauak daude (adibidez, bizitzeko eskubidea).
- Erlatibismo morala: Arau guztiak kultura bakoitzaren araberakoak dira. Arriskua da edozein ekintza onartzea "kultura dela" esanez.
Determinismoa: Patua eta Teologia
Determinismo kosmologikoa
Estoikoen ustez, patuaren arabera den-dena halabeharrez gertatzen da. Jakintsu-eredua kanpoko zoriontasuna patuaren esku dagoela ohartu eta barneko bakea lortzen saiatzen dena da. Horrela bihurtzen gara, Senekaren hitzetan, «gure bizitzaren egile».
Determinismo teologikoa
Jainkoak dena baldin badaki, giza ekintzen kausa ere bera izango da. Erreformatzaile protestante gehienen ustez, gizakiak ez du aukeramenik, eta predestinatuta dago.
Epikuroren etika hedonista
Epikurok zioen plazera (hedone) dela gure bizitzan lortu behar dugun on gorena. Plazera ez datza neurrigabekeriak egitean, baizik eta beldurrik ez izatean. Ataraxia lortzea proposatzen du, asaldurarik gabeko baretasun-egoera.
Kanten deontologismoa
Kantek etika materialak kritikatu zituen, helburuen menpekoak direlako. Bere etika deontologikoa da, betebeharrean oinarritua.
Inperatibo Kategorikoa
“Joka ezazu, beti, lege unibertsal bihurtzea nahiko zenukeen maxima bati jarraituz”. Benetan axola duena ez dira ekintzaren ondorioak, baizik eta egite horretan dugun asmoa eta borondate ona.