Estatuko Aurrekontu Orokorrak eta Moneta Politika: Gida Osoa
Estatuko Aurrekontu Orokorrak: Zer dira eta nola funtzionatzen dute?
Estatuko Aurrekontu Orokorrak (EAO) urtebeteko epean aurreikusitako gastu eta sarrera publikoen zenbatekoak jasotzen dituen dokumentua da. Herrialdeko gastu publikoa kudeatzeko tresna nagusia da. Ogasun Ministerioak Gizarte Segurantzatik eta beste erakunde publikoetatik jasotako datuekin osatzen du dokumentua. Ondoren, Gorte Nagusietara bidaltzen da, urtea amaitu baino hiru hilabete lehenago, bertan eztabaidatu eta onartzeko. Udaletxeek, Foru Aldundiek, Legebiltzarrek eta Gorte Nagusiek ere beren aurrekontuak onartzen dituzte.
Zer informazio agertu behar da Aurrekontu Orokorretan?
Urtebetean aurreikusitako gastu eta sarrera publikoen zenbatekoa, modu zehatz eta gardenean.
Zeintzuk dira diru-sarrera publikoak lortzeko bideak?
- Gizarte-kotizazioak: Langileen soldata gordinetik eta enpresaburuek langileak kontratatzeagatik ordaintzen dituztenak.
- Tributuak: Zergak (adibidez, PFEZ, BEZ) eta tasak (zerbitzu publiko baten erabileragatik ordaintzen direnak).
- Beste sarrera batzuk:
- Transferentziak (beste administrazio publiko batzuetatik jasotakoak).
- Ondare-sarrerak (alokairuak, interesak...).
- Inbertsioen besterentzea (aktibo publikoen salmenta).
- Kapital-transferentziak (inbertsioetarako jasotako diru-laguntzak).
Aurrekontu Orokorretan agertzen diren gastuak
- Gastu arruntak: Funtzionarioen soldatak, enpresa pribatuei erositako ondasun eta zerbitzuak, etab.
- Inbertsio-gastuak: Azpiegitura berriak eraikitzea, ekipamenduak erostea, etab.
- Transferentziak eta diru-laguntzak: Pentsioak, langabezia-prestazioak, enpresentzako laguntzak, etab.
Zer gerta daiteke urte baterako onartutako aurrekontua aplikatu ondoren?
- Aurrekontu-oreka: Sarrerak gastuen berdinak badira.
- Aurrekontuaren superabita: Sarrerak gastuak baino handiagoak badira.
- Aurrekontuaren defizita: Sarrerak gastuak baino txikiagoak badira. Defizita bi motatakoa izan daiteke:
- Defizit ziklikoa: Krisi ekonomiko baten ondorioz sortutakoa.
- Egiturazko defizita: Urtero errepikatzen dena, ekonomiaren egiturazko arazoengatik.
Gobernuak defizita konpontzeko neurriak: Zergak igo, gastu publikoa murriztu (adibidez, soldatak jaitsiz) edo zor publikoa jaulki.
Moneta Politika
Moneta-politika Europako Banku Zentralak (EBZ) helburu ekonomikoak lortzeko erabiltzen dituen neurri multzoa da. Funtsean, EBZk jendearen eskuetan edo zirkulazioan dagoen diru kopurua eta diruaren prezioa (interes-tasak) kontrolatzen ditu. Helburu nagusiak honako hauek dira:
- Prezioen egonkortasuna mantentzea (inflazioa kontrolatzea).
- Hazkunde ekonomikoa sustatzea.
- Enplegua sortzen laguntzea.
Moneta Politikaren Kontzeptu Gakoak
- Kutxa-koefizientea (erreserba minimoa): Bankuek jasotzen dituzten gordailuetatik mailegutan eman gabe gorde behar duten portzentajea.
- Zirkulazioan dagoen diruaren sailkapena:
- M1: Txanponak, billeteak eta ageriko gordailuetako dirua.
- M2: M1 + aurrezki-gordailuak.
- M3: M2 + epe jakin baterako gordailuak.
- Aktibo likidoak publikoaren eskuetan (ALP): M3 + beste aktibo likido batzuk (adibidez, Altxorraren Letrak).
Moneta Politikaren Tresnak (diru kantitatea kontrolatzeko)
- Erreserba minimoen mekanismoa: Kutxa-koefizientea aldatuz.
- Merkatu irekiko eragiketak: EBZk tituluak (bonuak, letrak...) erosi eta saltzen ditu bankuei, diru-eskaintza handitzeko edo murrizteko. Eragiketa hauen bidez, Euriborra (bankuek elkarri dirua uzteko erabiltzen duten interes-tasa) aldatzen da, hau da, diruaren prezioa.
- Erraztasun iraunkorrak: EBZk bankuei maileguak emateko edo gordailuak onartzeko dituen mekanismoak.
Moneta Politika Motak
- Hedatzailea: Zirkulazioan dagoen diru kopurua handitzea du helburu. Horretarako, honako neurri hauek har daitezke:
- Kutxa-koefizientea jaistea.
- Euriborra jaistea.
- EBZk bankuei emandako mailegu kopurua handitzea.
- Murriztailea: Zirkulazioan dagoen diru kopurua murriztea du helburu. Honako neurriak erabil daitezke:
- Kutxa-koefizientea igotzea.
- Euriborra igotzea.
- EBZk bankuei emandako mailegu kopurua murriztea.