Espainiako Literatura XX. Mendean: Poesia, Antzerkia eta Eleberria

XIX. mendearen bukaerako (1898) krisi ekonomiko eta gatazka sozialen testuinguruan sortu zen. Alfontso XIII.aren erregealdian (Diktadura primorriverista) eta Bigarren Errepublikan, gerra zibilaren aurretik eta ondoren, Vanguardia mugimendu afektiboa izan zen, formaren eta kreazioaren aldeko mugimendu askotarikoen artean. Mugimendu nagusi hauek nabarmendu ziren: manifestuak, kubismoa, futurismoa, dadaismoa, espresionismoa eta surrealismoa. Europako artearen eta literaturaren berrikuntza bultzatu zuten, eta giza-kondizioaren gaiak landu zituzten: bakardadea, heriotza eta gizartearen kritika.

1927an, Góngoraren hiltzearen 3. mendeurrena ospatu zen Sevillan. Ekitaldi horren inguruan, poeta gazte multzo batek bat egin zuen, sormen literarioa eta poesia tradizio popularraren eta kultura modernoaren arteko bat-egitea helburu hartuta. Belaunaldi horretako poeta nabarmenak Pedro Salinas, Jorge Guillén, Vicente Aleixandre eta Federico García Lorca izan ziren. Haien poesian, talentua, liberalismoa eta aurrerapena lerratzen dira, Juan Ramón Jiménezen eraginarekin batera. Gaiak: maitasuna, bizitza, heriotza eta exilioa. Gerra zibilaren ondoren, poeta askok erbesteratu behar izan zuten (Salinas, Alberti, Guillén...), eta haien bizitzaren eta lanen eragina nabarmena izan zen.

Antzerki komertzialak publikoaren gustua asetzen zuen, baina kalitate literariorik gabekoa zen askotan. Jacinto Benavente (Los intereses creados, La noche del sábado) eta Carlos Arniches (Los milagros del jefe) antzerki komertzialaren ordezkari nabarmenak dira. Antzerki komiko eta poetiko ere garatu zen: Enrique Jardiel Poncela eta Miguel Mihura, besteak beste. Alabaina, antzerki berritzailea gutxi izan zen eta askotan porrota izan zen publikoarentzat. Ramón del Valle-Inclán izan zen esperpentoaren sortzailea (Luces de bohemia), eta Federico García Lorcak tragedia errealista eta poetikoak idatzi zituen (Bodas de sangre, La casa de Bernarda Alba).

Gerra zibilaren ondorengo urteetan, eleberri berria sortu zen, eta bi joera nabarmendu ziren: alde batetik, garaile eta galtzaileen ikuspegia; bestetik, errealitatearen ikuspegi kritikoa. Camilo José Cela (La familia de Pascual Duarte) eta Carmen Laforet (Nada) dira obra nagusietako egileak. Gaiak: bakardadea, gerraren ondorioak eta gizartearen krisia.

Gizarte eleberria nagusitu zen: gizartearen arazoak eta miseria salatzen zituen literatura. Camilo José Celaren La colmena eleberria da adibide nagusia. Ezaugarriak: narrazio objektiboa, azterketa psikologikorik eza eta denbora eta espazio konkretuak.

Espainiako gizarte eta ekonomiaren aldaketekin batera, eleberri berriak agertu ziren. Kafka eta beste eleberrigile ekstranjeroen eragina nabaria izan zen. Juan Goytisolo, Juan Benet eta Luis Martín-Santos (Tiempo de silencio) dira ordezkari nagusiak. Ezaugarriak: narratzaile ezagutzailea, kolaxeak eta narrazio-tekniken berrikuntza. Antieleberria ere garatu zen: argumenturik gabeko narrazioak, pertsonaia desbideratuak eta irakurle aspertua.