Espainiako II. Errepublika: Gakoak eta Gertaerak

II. Errepublikaren Hasiera eta Aldarrikapena

1930. urtean, Errepublikaren aldeko alderdi guztiek Donostiako Ituna sinatu zuten, Batzorde Iraultzailea eratzeko. Honela, 1931ko apirileko udal-hauteskundeetan izandako garaipenaren ondorioz, Espainiako II. Errepublika hasi zen, Primo de Riveraren diktadurari amaiera emanez.

Errepublikaren Aldarrikapena

1931ko apirilaren 12ko udal-hauteskundeen ondoren, errepublika modu baketsuan eta jai-giroan ezarri zen. 1931ko apirilaren 14ko gauean, Niceto Alcalá-Zamorak Espainiako II. Errepublika aldarrikatu zuen Madrilen, eta herrialdetik alde egiteko eskatu zion erregeari. Donostiako Itunaren bidez sortutako Iraultza Batzordea izan zen Errepublikako behin-behineko gobernua.

1931ko Konstituzioa

1931ko Konstituzioak eskubide eta askatasun asko aitortu zituen. Hauek dira garrantzitsuenak:

• Emakumeek botoa emateko eskubidea.
• Ezkontza zibila eta dibortzioa.
• Lehen Hezkuntza nahitaez eta doan jasotzeko eskubidea.

Jabetza pribatua izateko eskubidea aitortu zen, baina herrialdearen aberastasuna ekonomia nazionalaren interesen mende geratu zen. Botere legegilea, betearazlea eta judiziala erabat banatu ziren. Diputatuen Kongresua (Gorteak) ganbara bakarra zen. Estatuaren buruzagitza presidentearen esku utzi zuten (Errepublikako presidentea). Haren funtzioen artean, gobernuko presidentea izendatzea nahiz kargutik kentzea zeuden.

Epaileen eta auzitegien autonomia eta independentzia ziren justiziaren oinarriak. Epaimahaiak erabiltzen hasi ziren. Konstituzioko testuaren arabera, hainbat probintzia autonomia-eskualde batean antola zitezkeen, baina berariaz debekatuta zegoen bi eskualdek edo gehiagok federazioa osatzea.

Kultura askatasuna aitortu zen, eta bertan behera utzi zen Eliza Estatuaren bidez finantzatzea. Eliza-kongregazioei galarazi egin zieten irakaskuntzan, merkataritzan eta industrian jardutea.

Biurteko Erreformista (1931-1933)

Konstituzioa onartu ondoren, Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako presidente hautatu zuen Kongresuak, eta honek Manuel Azañari agindu zion gobernua osatzeko. Azañak ezkerreko errepublikanoen eta sozialisten arteko aliantza sortzea erabaki zuen.

Erreformak

Lehen biurteko errepublikanoan, erreforma-politika bat jarri zuten abian, eta politika horrek eremu guztietan izan zuen eragina:

• Erlijio-politika: Eliza eta Estatua elkarrengandik banatu, eta Elizak Espainiako gizartean zuen eragina murriztu nahi izan zuen gobernuak.
• Hezkuntza-erreforma eta kultura-politika: Hezkuntzaren arloan, analfabetismoari aurre egitea eta irakaskuntza laikoa bultzatzea izan ziren helburu nagusiak. Horretarako, doako hezkuntza laikoa denen eskubidea izan behar zen. Hezkuntza-politikak herri-kultura hedatzen jardun zuen. Lehen Hezkuntzako ikastetxeetako liburutegi-sareak asko ugaritu ziren.
• Lan-erreformak: Lan-erreformaren helburu nagusia sozialismoa ezartzea zen, eta horretarako, Lan Kontratuen Legeak hitzarmen kolektiboetako zenbait gai arautzen zituen; besteak beste, lanaldia, eta emakumeen eta haurren lana. Kontratuak idatziz egin behar zirela ezarri zuen, bai eta gutxienez bi urtekoak izango zirela ere.
• Erreforma militarra: Gobernu errepublikanoak armada moderno eta eraginkorra osatu nahi zuen, ofizial kopurua murriztu (ofizial gehiegi baitzeuden), eta botere zibilari nagusitasuna eman. Soldaduek heziketa urria zuten eta materiala zaharkituta zegoen. Lehen dekretuaren arabera, Errepublikari leial izango zitzaizkiola zin egin behar zuten militarrek.
• Nekazaritza-erreforma: Nekazaritza-erreforma izan zen ezkerreko biurtekoaren lan handiena. Espainiako nekazaritza-arazoak bi alderdi zituen:
  • Zaharkitua zegoen: atzerapen teknikoa, produktibitate txikia, langile asko eta merkeak, eta jabetza-egitura desegoki eta ez-eraginkorra.
  • Nazioarteko ekonomia-krisi handiaren ondorioz nekazaritzako gizarte-arazo larria okertu egin zen (pobrezia).

Zentro-Eskuineko Biurtekoa (1933-1935)

1933ko azaroko hauteskunde orokorrak egin zirenean, hauteskunde-lege berria zegoen. Lege horren arabera, hauteskunde-aliantza handiak egin zitezkeen. Horrez gain, emakumeek botoa emateko eskubidea izan zuten lehen aldiz. Hauteskunde hauetan, eskuinak (CEDAk) zalantzarik gabeko garaipena lortu zuen, Alderdi Errepublikano Erradikalak ordezkatzen zuen "zentroa"rekin batera.

Fronte Popularra

1936ko otsailean, Bigarren Errepublikako azken hauteskundeak izan ziren. Espainia elkarren kontrako bi bloketan banatuta zegoen, eta hauteskundeetan, bi blokeen arteko oreka agerian geratu zen: ezkerra eta eskuina. Ezkerreko alderdiek aliantza handi bat osatu zuten 1936ko urtarrilean: Fronte Popularra. Ezkerreko errepublikanoek, sozialistek eta komunistek hauteskunde-akordio bat egin zuten aliantza hori osatzeko. Eskuineko alderdiak eta zentrokoak banatuta aurkeztu ziren. CEDAren programaren puntu nagusia Konstituzioa goitik behera aztertzea izan zen.

Hauteskundeetan, Fronte Popularrak irabazi zuen, osta-osta. Berehala hasi ziren hauteskunde-programan agindutakoa betetzen, eta horretarako, premiazko neurri batzuk ezarri zituzten. Ordena publikoa izan zen gobernu berriaren arazo nagusia, eta ekonomia-krisiak ere buruhauste handiak eman zizkion. Denbora gutxian, agerian geratu zen gobernua oso ahul zegoela, ezin baitzien aurre egin gatazka askori eta indarkeria politikoari.

Konspirazio Militarra

Eskuin-muturreko eta Espainiako Batasun Militarreko zenbait militarrek prestatu zuten konspirazio militarra, Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi eta gero. Matxinada hau talde askok babestu zuten; besteak beste, alfontsotar monarkikoek, karlistek, falangistek, Espainiako JONS Falangeak eta Errekete karlistek.