Espainiako eta Euskal Herriko historia garaikidea: XIX. mendea

Seiurteko Absolutista (1814-1820)

Absolutismoa ezartzeko, erregimen zaharrera itzuli zen estatua, krisi eta orekarik gabe. Martin de Garayk dirua eskatu zuen, eta erregeak errepresioa erabili zuen liberalen aurka. Liberalak eta frantses erbestera joan ziren, eta armen bidezko estatu-kolpeek porrot egin zuten: Espoz y Mina Iruñean (1814) eta Lacy Bartzelonan (1817). Azkenean, Riegok 1820an arrakasta izan zuen eta liberalismoa berrezarri zuen.

Hirurteko Liberala (1820-1823)

Amerikar koloniak kontrolpean izateko armada bidali behar zen, Riego buru zutela. Fernandori 1812ko konstituzioa onartzera behartu zuten, monarkia konstituzionala eta erreforma liberalak ezarriz: estatuaren zorra gutxitzeko, eliza eta herri lurrak desamortizatu ziren. Boterean 2 talde zeuden: moderatuak eta erradikalak. Euskal Herrian eta Katalunian liberalen aurkako talde armatuak sortu ziren. Europako indar absolutista indartsuek eta Aliantza Santuak Espainiako liberalismoa deuseztatu zuten. 1823an, San Luisen Mila Semeak armada sartu zen eta Fernandok absolutismoa berrezarri zuen.

Hamar Urteko Absolutista (1823-1833)

1823an absolutismoa eta konstituzioa bertan behera geratu ziren, eta iraultzaile liberalak atxilotu zituzten. Erregimen zaharrak arazoak zituen, eta erreforma liberal txikiak egin ziren. Absolutistak 2 taldetan banatu ziren: moderatuak eta erradikalak. Ondorengorik ez zegoenez 1830ean, Isabel txikiaren alde egin zen; lege salikoa Santzio Pragmatikoarekin kendu zen, 1833an hil aurretik. Maria Kristina erregeorde bihurtu zen, eta 2 talde nagusitu ziren: isabelinoak eta karlistak.

Kanpo Politika eta Amerikako Emantzipazioa

Kanpo Politika

XVIII. mendean Espainiak eta Frantziak aliatuta zeukaten. 1789tik aurrera kanpo-politika nahasi zen: frantsesen laguna eta ingelesen etsaia izan zen.

• Konbentzio Gerra: Gillotina eta gero, Espainia, Austria eta Prusia Frantziaren aurka jarri ziren, baina gerra galdu eta Basileako Bakea sinatu zen.
• San Ildefonsoko Ituna: Espainia, Frantzia eta Britainia Handiaren aurka aliatu zen; baina frantsesek Espainia okupatu zuten Independentzia Gerran. Espainiak Britainia Handiarekin aliatu eta frantsesak bota zituen, baina ekonomia gaizki geratu zen.

Amerikako Kolonien Emantzipazio Prozesua

Independentzia gerrek Amerikako kolonien independentzia prozesua abiarazi zuten 25 urtetan (Kuba eta Puerto Rico izan ezik). Arrazoiak:

• Kreoloek bertako boterea nahi zuten, baina administrazio-kargu nagusiak ezin zituzten lortu.
• Kreoloen semeen ideologia liberala eta ilustratua.
• Espainiak merkataritza kontrolatzen zuen, eta kreoloek merkataritza askea nahi zuten.
• AEBren sorrera.

Emantzipazio prozesuaren gertaerak:

• 1806an Miranda Venezuelan porrot egin zuen. Ingalaterrak Buenos Aires ez zuen lortu.
• 1808an Independentzia Gerrarekin batera emantzipazio-prozesua hasi zen. Karlos IV.a Napoleonen eskuetan geratu zen, eta Amerikako kolonial batzarrak sortu ziren. Gerra zibila piztu zen independentzia-zaleen eta Espainiaren aldekoen artean.
• Independentzia Gerra eta gero Espainia lur jota geratu zen ekonomiari dagokionez, baina armada txiki bat zuen, eta Argentina ezik besteak kontrolatzen zituen. Argentinak 1816an lortu zuen independentzia.
• Espainiak autonomia eman ez ziezaien, kreoloak asreotu ziren. Simon Bolivar eta Jose de San Martin Venezuela, Kolonbia eta Txilera hedatu ziren.
• 1820an Riegoren pronuntziamentuak armadak Cadizera ez joatea eragin zuen. 1824an Ayacuchoko guduan matxinoek irabazi zuten eta Espainiak koloniak galdu zituen.
• Mexikon beste modu batera gertatu zen: 3 urte liberalen nekaldiaren eta eliza berriztatzeko ahaleginen ondoren, Agustin de Iturbiden alde egin zuten, eta 1822an enperadore izendatu zuten.

Ondorioak:

Ondorio ekonomiko larriak izan zituen. Bigarren mailako potentzia bihurtu zen, eta industria-prozesua hasteko merkatu zabala eta baliabideak galdu zituen. Herri berriek elkarren artean borrokatu zuten, eta Britainia Handiaren eta AEBren neokolonialismoarentzat harrapakin erraza izan ziren.

Lehen Karlistaldia (1833-1840)

Fernando VII.a hil zenean, liberalen eta absolutisten arteko gatazka piztu zen Hego Euskal Herrian, Aragoin eta Katalunian. Bi bando nagusi egon ziren:

• Karlistak: Karlos erregegaiaren aldekoak eta Isabel II.aren aurkakoak. Absolutismo monarkikoaren eta foru tradizionalen alde zeuden (sistemak kaltetutako apaizak, nekazariak...).
• Isabelinoak: Liberalak ezartzearen aldekoak, legeak bateratu eta zentralizazioa bilatzen zuten (hiritarrak, herritarrak, noblezia...). Hego Euskal Herrian komunitate arteko oreka ez zen existitzen.

Ideologia eta aldarrikapenak:

• Karlisten leloa: "Jainkoa, Aberria eta Erregea". Absolutismo monarkikoa, katolikotasuna eta euskal lurraldeen erregimen tradizional eta pribilegioduna defendatzen zituzten.
• Liberalek estatu laikotasuna eta Euskal sistema tradizionala bateraezinak zirela uste zuten, berdintasuna eta zentralizazioa bilatuz. Donostiako burgesia ideologia liberalaren alde zegoen; foru erakundeak haien kontrolean jarri nahi zituzten. Nekazari jaun handiek eta herritarrek isabelinoen alde egin zuten, liberal moderatua indartuz.

Gerraren Noraezea

• 1. fasea (1833-1835): Tomas Zumalakarregi buru. Karlisten taktikak gerrillan oinarritu ziren. Hiri gehienak liberalen menpe zeuden.
• 2. fasea (1835-1837): Zumalakarregi hil zen eta Bilboko setioa egon zen. Karlistek Andaluzia eta Madril eraso zituzten, baina arrakastarik gabe.
• 3. fasea (1837-1840): Armada liberala indartu egin zen, elizaren desamortizazioetatik eskuratutako baliabideei esker. 1839an gerraz nazkatuta, bi aldeak bat etorri ziren: liberalak konturatu ziren foruen auzia eta Don Karlosena bereizteak onura ekar zezakeela, eta sektore transakzionistak gatazkari irtenbide hitzartua eman zion, nahiz eta Katalunian eta Castellon 1840ra arte jarraitu zuen.

Gatazkaren Amaiera

Maroto jeneral karlistak eta Espartero jeneral liberalak Bergarako Ituna sinatu zuten 1839ko abuztuan. Hitzarmenaren arabera:

• Marotok Isabel erregina izateko eskubidea aitortu zuen.
• Esparterok foruak babesteko hitza eman zuen (laguntza militarrik gabe, karlosek Espainiako alde egin zutenean).
• Gorteek eta Maria Kristinak Nafarroako eta Euskal Herriko foruak berretsi zituzten 1839ko urriaren 25ean, eta udal tradizioak aitortu zituzten.