Espainiako Bigarren Errepublika: Gobernu Probisionalaren Garaia eta Gerra Zibilaren Aurrekoak

Espainiako Bigarren Errepublika (1931-1936)

Behin-behineko gobernua

1931ko apirilaren 14an, Primo de Riveraren diktadura amaitu ondoren, behin-behineko gobernua sortu zen. Gobernu horren buru Alcalá Zamora izan zen, hautesk. konstituziogilea. Ezkerreko koalizioak irabazi zuen Kongresua, eta intelektualak (Unamuno, Ortega y Gasset) eta Julián Besteiro izan ziren garrantzitsuenak.

Konstituzio berria, Ganbara bakarreko Kongresuarekin, Estatu demokratiko eta laikoa ezarri zuen. Sufragio unibertsala onartu zen, emakumeak barne. Autonomia eskualdeentzat eskatu zen, eta jabetza pribatua interes pribatuen menpe geratu zen, erlijio arazoak sortuz.

Presidentea eta Azaña gobernua

• Presidentea: Kongresuak hautatua, 6 urteko agintaldia zuena.
• Ganbara bi aldiz desegin zen, 2 urteko tartean.
• Erreformistek Zamora gobernu-burua izan zuten lehen aldian.
• Manuel Azaña gobernu-burua izan zen lehen aldiz.

Gizarte-erreformak

Hezkuntza

Analfabetismoari aurre egiteko eskolak ireki ziren, maisuen soldatak igo zituzten, plan berri bat ezarri zen eta Elizaren monopolioa mugatu zen.

Militarra

Juridikzio-legea kendu zen, Zaragozako akademia itxi zen eta maila-sistema aldatu zen. Guardia Zibila mantendu zen, eta oldarreko guardia sortu zen.

Lana

Largo Caballero ministroak epaimahai mistoak sortu zituen, gatazkak baretzeko.

Nekazaritza

Latifundio zabaletan lan-orduak 8 orduko egin ziren, eta lur-alokairuak luzatu. 1932ko abuztuaren 9ko Nekazaritza Berrikuntzaren Oinarrien Legea aplikatzeko arazoak izan ziren: burokrazia, diru gutxi inbertitu zen, eta lur-jabe handiek ez zuten onartu.

Autonomia Estatutuak

Konstituzioan Espainiako autonomia "integrala" eskatu zen. Katalunia izan zen lehena Estatutua aldarrikatzen (Maciá). Donostiako Itunak arazoak sortu zituen. 1932ko maiatzaren 9an Kongresuak autonomia onartu zuen, baina Euskal Herriko foru aldundiak ez ziren ados, eta goreneko erakundeek autonomia "erretrogradotzat" jo zuten.

Arazo hauek Katalunian errepublikaren aldarrikapenak desoroak sortu zituzten. Ejertzitoa zatitu zen, istilu antiklerikalak izan ziren, eta Elizaren eta gobernuaren arteko hausturak handitu ziren.

Azañaren gobernuaren krisia

Europako krisiak eragin zuen gobernuak defizita zorrotz kontrolatzea. Tentsioa handitu zen: anarkista eta iraultzaile sozialistek gobernua zatitu zuten, eta nazioarteko polarizazioa areagotu zen. Kale-istiluak izan ziren: Casas Viejas, Arnedo, Castilblanco eta Sanjurjo jeneralaren estatu-kolpea, zeinak heriotzak eragin baitzituen.

Eskuineko erreakzioa

1933an gobernu erreformista-sozialista apurtu zen hauteskundeetan. Eskuineko erreakzioak indarra hartu zuen: part. berriak, koalizioak, ultramontanoak, karlistak eta Falange Española. CEDA (heterogeneoa, katolikoa, José María Gil Robles buru) diputatu gehien lortu zituen, eta Lerroux-en erradikalekin batera gobernua osatu zuen, eliza eta militarren laguntzarekin.

Erreforma atzera egin zen, eta aurka greba eta iraultza izan ziren 1934ko urrian (CNT, PSOE, Largo Caballero). Katalunia, Asturias eta Euskal Herriko herri-mugimenduek borrokatu zuten. Gobernuak afrikanistak aholkatu zituen, eta gizartea zatitu zen.

Frente Popularra (1936)

1936ko otsailaren 16an hauteskundeak egin ziren. Europako komunismoaren eta faxismoaren aurkako Frente Popularra sortu zen: ezkerra, erdiko klaseak eta koalizioak. Ezkerra irabazi zuen, eta Azaña berriro gobernu-buru izan zen.

Gobernuak erreformak martxan jarri zituen, eta urriko presoei amnistia eman zitzaien. Katalunian errepublikak indarra hartu zuen. Apirilean, PSOEk Zamora kargutik kendu zuen, eta Azaña presidente izendatu zuten. Casares Quiroga gobernu-burua izan zen.

Konspirazio militarra eta gerra zibila

Militarrek (Mola, Franco, Varela eta beste jeneral batzuk) konspirazioa antolatu zuten. Ordena publikoa ezbaian zegoen: indarkeria, bi hilketa politiko, eta uztailaren 18an estatu-kolpea. Quiroga dimisioa eman zuen. Tentsio guztia gerra zibilean piztu zen.