Espainiako Berrezarkuntzaren Krisia eta II. Errepublikaren Hasiera
Berrezarkuntzaren Krisia eta 98ko Hondamendia
Txandakatze Sistemaren Ahultzea
Maria Kristina erreginorde izan zen Alfontso XIII.a adinez nagusi izan aurretik. Garai honetan, Txandakatze Sistema politikoak jarraitzen zuen, baina higadura zantzuak erakusten hasi zen.
98ko Hondamendia
Mugimendu independentistak sortu ziren Kuban eta Filipinetan. 1898an, Maine korazatua Habanako portuan hondoratu zen, eta horrek Ameriketako Estatu Batuen (AEB) eta Espainiaren arteko gerra piztu zuen.
Parisko Ituna eta Ondorioak
AEBek gerra irabazi zuten Kuban eta Filipinetan. Parisko Ituna (1898) sinatu zen, eta horren ondorioz:
- Kuba independente bihurtu zen (AEBen eraginpean).
- Filipinak eta Puerto Rico AEBen kolonia bihurtu ziren.
- Espainiaren Amerikako eta Asiako inperioa amaitu zen.
- Erregenerazionismoa sortu zen, Espainiaren atzerapen politiko, sozial eta ekonomikoa gainditzeko erreformak proposatzen zituen mugimendu intelektual eta politikoa.
Alfontso XIII.aren Erregealdia (1902-1931)
1902an Alfontso XIII.a adinez nagusi bihurtu zen eta erregealdia hasi zuen. 1876ko Konstituzioak eta txandakatze-sistemak teorian indarrean jarraitu zuten, baina gero eta krisi sakonagoan murgilduta.
Sistemaren Jarraipena eta Krisiak
Erregealdi honetan hainbat krisi gertatu ziren:
- Bartzelonako Aste Tragikoa (1909): Matxinada bortitza izan zen Bartzelonan, batez ere herritarrak Marokora soldadu bidaltzearen aurka protesta egiteko. Klase aberatsek diruaren truke soldadutza saihets zezaketen, eta horrek herritarren haserrea areagotu zuen.
- Errusiako Iraultzaren (1917) eraginez, langileen protestak eta mugimendu iraultzaileak indartu egin ziren.
- Annualgo Hondamendia (1921): Espainiako armadak porrot militar handia jasan zuen Marokoko Gerran, eta horrek gobernuaren eta armadaren prestigioa larriki kaltetu zuen.
Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)
Estatu Kolpea eta Erregimenaren Ezaugarriak
1923an, krisi politiko eta sozialaren erdian, Miguel Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpea eman zuen erregearen onespenarekin. Diktadura militarra ezarri zuen.
- Alderdi politikoak eta sindikatuak debekatu zituen.
- Marokoko Gerrari amaiera eman zion Alhucemaseko lehorreratzearekin (1925), Frantziarekin elkarlanean.
Oposizioa eta Diktaduraren Amaiera
Intelektualek, ikasleek, langile-mugimenduaren zati batek eta nazionalista katalanek eta euskaldunek erregimena gogor kritikatu zuten. Oposizioaren presioak eta krisi ekonomikoak eraginda, 1930ean Primo de Riverak dimititu zuen.
Erregea diktaduraren konplizetzat hartu zuten askok. Politikari errepublikano, sozialista eta katalanistek Donostiako Ituna sinatu zuten (1930), monarkia deuseztatu eta errepublika ezartzeko helburuarekin.
Bigarren Errepublikaren Aldarrikapena
1931ko Hauteskundeak eta Monarkiaren Amaiera
1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan, koalizio errepublikano-sozialistek garaipen handia lortu zuten hiri nagusietan. Emaitza horiek monarkiaren aurkako plebiszitu gisa interpretatu ziren. Ondorioz, Alfontso XIII.a erbesteratu egin zen eta behin-behineko gobernu batek Bigarren Errepublika aldarrikatu zuen 1931ko apirilaren 14an.
1931ko Konstituzio Demokratikoa
Niceto Alcalá Zamora izan zen Errepublikako lehen presidentea. 1931ko abenduan Konstituzio berria onartu zen, oso izaera aurrerakoia zuena.
Ezaugarri Nagusiak
- Espainiako lehen konstituzio benetan errepublikanoa eta demokratikoa izan zen.
- Herri-subiranotasuna aldarrikatzen zuen: botere guztiak herritik zetozela zioen.
- Bandera berria onartu zen: gorria, horia eta morea.
- Gizonen eta emakumeen sufragio unibertsala ezarri zuen lehen aldiz Espainian.
- Senatua desegin zen, Gorteak (parlamentua) ganbera bakarreko bihurtuz.
- Gizabanakoen eskubide eta askatasunen zerrenda zabala jasotzen zuen (adierazpen-, bilera-, elkartze-askatasuna...), baita eskubide kolektiboak ere.
- Autonomia-eskualdeak sortzeko aukera ematen zuen (Estatu integrala).
- Estatu akonfesionala ezartzen zuen (erlijio katolikoak ofiziala izateari utzi zion) eta kultu-askatasuna bermatzen zuen.
Biurteko Erreformista (1931-1933)
Lehen bi urteetan, Errepublikak erreforma sakonak bultzatu zituen, Manuel Azaña gobernuburu zela (Niceto Alcalá Zamora presidente instituzionala zen).
Gobernuaren Erreformak
- Lurralde-antolaketa: Kataluniako Autonomia Estatutua onartu zen (1932). Euskadiko Estatutuaren prozesua ere hasi zen, nahiz eta Gerra Zibilera arte ez zen onartu (1936).
- Armadaren erreforma: ofizial eta agintari kopurua murriztu zen, eta armadaren botere politikoa gutxitu nahi izan zen.
- Erlijio-erreforma: Estatuaren laikotasuna bultzatu zen, Jesusen Lagundia desegin zen eta erlijio-ordenei irakaskuntzan aritzea debekatu zitzaien.
- Nekazaritza-erreforma: Latifundismoaren arazoari aurre egiteko, behar bezala ustiatzen ez ziren lurrak desjabetzeko eta nekazarien artean banatzeko legea onartu zen.
Erreformen Aurkako Oposizioa
Gobernuaren erreformek oposizio handia eta polarizatua sortu zuten: armadako sektore kontserbadoreenak, Eliza Katolikoa eta lur-jabe handiak aurka agertu ziren. Bestalde, anarkistek (CNT sindikatua) eta sindikatu batzuek aldaketak motel eta eskasegitzat jo zituzten, eta mobilizazioak eta grebak bultzatu zituzten.