Errestaurazioaren Krisia: Usteldura, Iruzurra eta 98ko Krisia
Errestaurazioaren garaian, Espainiako sistema politikoa hiru mailatan egituratu zen:
- Oligarkak: Hiriburuan bizi ziren, botere ekonomiko eta politiko handia zutenak.
- Jauntxoak (Kazikeak): Nekazaritza-inguruetakoak ziren, eta hauteskundeetan iruzurra egiteko tresna gisa erabiltzen ziren.
- Gobernadore zibilak: Komunikazio-organo eta lan-tresna gisa funtzionatzen zuten.
Oligarkek, kazikeek eta alderdiek osatutako klase gobernatzaile hau ez zen nazioaren benetako ordezkaria. Haien interesak eta hauteskunde-iruzurrak sistema bera galbidera eramaten zuten. Joaquin Costa bezalako pentsalariek, "Caciquismo ta Oligarquia" lanean, garai hartako gobernu sistema ustela eta artifiziala zela salatu zuten.
Errestaurazioaren Ezartzea eta Helburuak
Errestaurazioa 1874ko amaieran ezarri zen, Borboien monarkia berrezarriz Alfontso XII.aren eskutik, Seiurteko Demokratikoaren porrotaren eta Errepublika finkatzeko saiakeren ondoren. Maria Cristinaren erreginaordetzaren amaieran kokatzen da krisi hau. Erregimenak 1923ra arte iraun zuen, eta bere helburu nagusia oreka eta batasuna lortzea zen.
Antonio Cánovas del Castilloren Sistema Politikoa
Antonio Cánovas del Castillok Errestaurazioaren sistema politikoa bi oinarriren gainean eraiki zuen:
- 1876ko Konstituzioa: Subiranotasuna Erregearen eta Gorteen esku uzten zuen. Gorteak bi ganbaratan banatuta zeuden: Senatua eta Diputatuen Kongresua. Hasieran sufragio zentsitarioa izan arren, 1890etik aurrera sufragio unibertsala onartu zen. Erlijio katolikoa ofizialtzat jo zen, baina beste erlijioak ere onartzen ziren.
- Txandakatze Sistema: Boterea txandaka bi alderdi nagusien artean banatzen zen: Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Liberala. Sistema hau bermatzeko, hauteskundeak manipulatu eta iruzurra egin behar izaten zen, batez ere nekazal guneetako kazikeen bitartez.
Errestaurazioaren Krisia eta 98ko Krisia
1890eko hamarkadan, alderdien txandakatzea zorrotz bete zen arren, bi alderdiek zailtasun handiak izan zituzten krisi politiko, ekonomiko eta sozial larri baten aurrean. Azken kolonien galerak, bereziki Kubarena, 98ko Krisia piztu zuen, Errestaurazioaren gainbehera ekarriz. Ekonomikoki, kolonietako merkataritza galtzeak ogasunaren krisia eta prezioen igoera ekarri zituen.
Krisi honek berrikuntza politiko, ekonomiko eta ideologiko sakonak eskatzen zituen mugimendu bat sortu zuen: Erregenerazionismoa. Joaquin Costa mugimendu honen teorialari nagusienetakoa izan zen, eta bere lanetan garai hartako ustelkeria salatu zuen. Aldi berean, garaiko idazle eta artistek mugimendu honetara bat egin eta 98ko Belaunaldia sortu zen.
Errestaurazioaren Amaiera
98ko krisiaren ondoren, Alfontso XII.aren erregealdian, Errestaurazioko sistemak gainbehera nabarmena izan zuen. Txandakatze sistemaren krisiak, langile mugimenduaren eta nazionalismoaren indartzeak, eta Marokoko gerrek Errestaurazioa porrotera eraman zuten. Azkenik, Primo de Riveraren diktadurak ekarri zuen Errestaurazioaren amaiera.