Enpresa: definizioa, motak eta ingurunearen eragina

Enpresa: kontzeptua eta alderdiak

Enpresa: hainbat alderdi koordinatu: alderdi teknikoa (transformazio-ekoizpen-prozesu), finantzaria (merkatuan), giza alderdia, juridikoa, soziologikoa eta politikoa. Enpresa ikus daiteke hainbat ikuspuntutik: zuzenbidea, ekonomiaren ikuspegitik eta soziologiaz. MOTAK:

MOTAK: ekonomia-jarduera eta sektoreak

a) ekonomia-jarduera:

• 1., 2. eta 3. sektoreak (natura, produkzio-industria, zerbitzuak — turismoa, ostalaritza…)

MOTAK: tamainaren arabera

b) tamainan oinarrituta: handiak, ertainak eta txikiak (ETE). Europar Elkarteko 2013ko direktiba baten arabera 3 irizpide:

• Mikro — langile kop.: < 10; aktiboak: < 1.000.000 €; salmentak: < 2.000.000 €.
• Txikia — langileak: 10–50; aktiboak: 1 M–2,85 M €; salmentak: 5,7 M €.
• Ertaina — langileak: 50–250; aktiboak: 2,85 M–11,4 M €; salmentak: 5,7 M–22,8 M €.
• Handia — langileak: > 250; aktiboak: > 11,4 M €; salmentak: > 22,8 M €.

Beste sailkapen irizpide batzuk

c) kapital sozialaren jabetasuna: enpresa pribatua (jabetasuna/kontrola partikularrean), publikoa (estatutik kontrolatua) edo nahastuta (zati bat pribatu eta zati bat publiko).

d) eraketa juridikoa: banakako enpresa (familia-enpresa txiki/ertain — jabe bakarra eta ondarearen erantzukizuna) edo enpresa sozietarioa (pertsona batzuek kontratu bidez sortua).

e) jarduera-esparrua: enpresa lokalak, eskualdekoak, nazionalak, multinazionalak.

Merkataritza-sozietatea

Merkataritza-sozietatea: kontratu bidez eratutako unitate juridikoa; 2 edo gehiagok mozkin bat lortzeko sortzen dute, nortasun juridikoa beharrezkoa baita.

Ustiapena, lantegia eta enpresaren egitura

Ustiapena: unitate teknikoa da; faktore multzo bati aplikatutako prozesu teknologikoen multzoa, eta emaitza jakin batzuk lortzeko erabiltzen dena.

Lantegia: negozio baten ekonomia-jarduera gertatzen eta kokatzen den unitate fisiko edo espaziala.

Ustiapen (U) eta Sozietate (S) konbinazioak:

• U + S = enpresa sinplea
• 2U + S = bereizi sinplea
• U + 2S = konposatua
• 2U + 2S = konplexua

Enpresaren funtzioa eta elementuak

Enpresaren funtzioa: oinarrizko funtzio ekonomikoa balioa sortzea da, baliabide ekonomikoak modu efizientean erabiliz.

Enpresaren elementuak:

• 1. Pertsona edo faktore aktiboak: kapitalaren jabeak/bazkideak (administrazio-kontseiluan erabakiak hartzeko), zuzendari/administratzaileak, langileak, enpresaburua.
• 2. Ondasun ekonomikoak edo faktore pasiboak: enpresaren ondarea,
  • a) finantza-kapitala: enpresaren dirua kutxan edo bankuan.
  • b) kapital teknikoa: makineria (ukigarria — ibilgailu, materiala, aktibo korrontea; ukiezina — koordinazio, komunikazio, autoritate-harremana, produktuen irudia, sinesmenak, motibazioa, ezagutza teknikoa eta ekonomikoa).

Enpresa sistema gisa: sistema konplexu eta irekia da; azpisistemak eta elementuak behar bezala erlazionatuta eta antolatuta daude.

Enpresaren ingurunea

Ingurune orokorra

Ingurune orokorra:

• a) faktore ekonomikoak: iraunkorrak (epe luzean mantentzen direnak — herrialdearen sistema ekonomikoa, industrializazio-maila, baliabideak lortzeko ahalmena) eta iragankorrak (epe laburrean alda daitezkeenak — ziklo ekonomikoaren fasea, gobernuaren politika ekonomikoa, inflazioa, interes-tasa, truke-tasa).
• b) gizarte/kultura faktoreak: biztanleria, errenta banaketa, lan-kultura, hezkuntza.
• c) faktore juridiko/politiko: administrazio publikoak enpresen jarduera mugatu dezake.
• d) faktore teknologikoak: berrikuntza teknologikoak.

Ingurune espezifikoa

Ingurune espezifikoa: enpresa batzuei eragina bakarrik duten elementuak:

• a) Bezeroak (zenbat eta gehiago, hobeto).
• b) Hornitzaileak.
• c) Lehiakideak/konkurrentzia: lehiakide zuzenak, zeharkakoak eta potentzialak/etorkizunekoak (sarrera-hesiak, eskala-ekonomia egotea, aukera-kostuak edo enpresaren jokabidea).
• d) Osagai sozio-politikoa: gobernuak sektore horretan eragiten duen kontrola edo sindikatuek duten negoziatzeko boterea.

Enpresaren gizarte erantzukizuna (EGE/KGE)

Enpresaren gizarte erantzukizuna (EGE/KGE): enpresek gizarte eta ingurumen mailako kezkak kontuan hartzea da merkataritzako eragiketetan eta negozio-partnerrekin dituzten harremanetan. Barneko dimentsioa: enpresa gizarte interesaren arabera ikusten du (langileen garapena, prestakuntza, osasuna). Kanpoko dimentsioa: enpresek beren kanpoko agenteekin eta gizarte-ingurunearekin dituzten harremanei dagokio. Abantailak: EGEk enpresa eta lehiakideak bereizteko elementu izan daiteke eta laneko giroa hobetzen du.

Enpresaburua eta bere garapena

Enpresaburua: enpresaren irudiaren bilakaera eta definizioaren etapa nagusiak:

• 1. etapa: autore historiko batzuk — Adam Smithen enpresaburu klasikoa: kapitala jartzen zuena; planifikatu, koordinatu eta kontrolatu; pertsona bera kapitalduna eta enpresaburua. Richard Cantillonen ustez, enpresaburua sustatzailea zen, produkzioaz arduratzen zena. Alfred Marshallen iritziz, enpresaburuaren funtzio nagusia negozioak zuzentzea eta antolatzea da.
• 2. etapa: Knighten enpresaburu-arriskuaren teoria: enpresaburuaren ezaugarri nagusia arriskuak asumitzea eta errentak ziurtatzea, behar den dirua inbertitzea.
• 3. etapa: Schumpeteren enpresaburu berritzailearen teoria: berrikuntzak egitea eta konbinazio berriak egitea; ekonomia-aurrerakuntza bultzatzen du.
• 4. etapa: Galbraithen enpresaburu-profesionalaren teoria: aurrez ezarritako helburuak lortzeko ekoizpen-prozesua zuzentzen, antolatzen eta kontrolatzen duen pertsona.

Enpresariak: 1) enpresaren helburuak finkatu; 2) erabakiak ziurgabetasun-baldintzetan hartu; 3) ekoizpen-prozesua koordinatu; 4) pertsona berriztatzailea eta sustatzailea izan; 5) taldea gidatu.