Energia: oinarriak, motak, kontserbazioa eta iturriak

Energia

Energia.

Zer da energia?

Energia sistema material batek bere barruan edo beste sistema batean aldaketak sortzeko duen gaitasuna da.

Energiaren ezaugarria

Energiaren bi ezaugarri nagusi daude: bihurgarria da eta kontserbatu egiten da. Edozein aldaketa fisiko edo kimikotan, energia ez da sortzen ez suntsitzen: aldatu baino ez da egiten.

Sistemen arteko energia-trukea

Beroa eta lana ez dira energia-formak, sistema materialen (edo gorputzen) artean dabilen energia baizik. Beroaren bidez edo lanaren bitartez transferitzen da.

Energia motak

Energia mekanikoa

Em = Ec + Ep

Energia zinetikoa

m masa duen gorputz baten energia zinetikoa, Ec, gorputz horrek higitzeagatik duena da, hau da, azkar (v) higitzearen ondorioz duena.

Ec = ½ · m · v²

Energia potentzial grabitatorioa

m masa duen gorputz baten energia potentzial grabitatorioa, Ep, gorputz horrek Lurraren grabitate-eremuan, lurretik h altueran egoteagatik duena da.

Ep = m · g · h

Energia mekanikoaren kontserbazioa

Marruskadurarik ez dagoenean, energia mekanikoa kontserbatu egiten da; hau da, bere balioa iraunkorra da edo ez da aldatzen.

ΔEm = 0

Kontserbazio-legearen esanahia: gorputz batek bere energia potentziala galduz gero, energia zinetikoa irabazten du (kantitate berean), eta alderantziz.

Energia elektrikoa

Energia elektrikoa korronte elektriko batek duen energia da. Hori, hain zuzen ere, elektroien eta karga elektrikoa duten beste partikula batzuen (ioiak) higidura baino ez da.

Energia kimikoa

Energia kimikoa substantzia puruen atomoak lotuta mantentzen dituzten loturak kimikoei lotutako energia da.

Energia nuklearra

Energia nuklearra atomo batzuen nukleoek dituzten aldaketei lotutako energia da: fisioa eta fusioa.

Lana. Makinak

Indar baten lana

Edozein indarrek, gorputz bat desplazatzen duenean, lana egiten du gorputz horretan.

W = F · d

Sistema material batek lana egiteko duen gaitasuna da.

Makinak

Makinaren errendimendua, R, aprobetxatutako energiaren (edo energia erabilgarriaren) eta kontsumitutako energiaren arteko zatitura da, eta ehunekotan adierazten da.

R (%) = (Aprobetxatutako energia / Kontsumitutako energia) · 100

Energia-iturriak

Energia: gizakiaren beharrizana

Energia-iturriak gizakiak oinarrizko energia lortzeko erabiltzen dituen baliabideak edo lehengai guztiak dira. Oinarrizko energia, berriz, naturan eraldatu gabe dagoen edozein energia erabilgarri da, batez ere termikoa eta elektrikoa. Energia-iturriak berriztaezinak eta berriztagarriak izan daitezke.

Berriztaezinak

Energia-iturri berriztaezinak kantitate mugatuan daudenak dira, eta naturak sortu baino azkarrago kontsumitzen direnak; adibidez, erregai fosilak eta nuklearrak.

• Erregai fosilak: milioika urtean lurperatutako landareak eta mikroorganismoak deskonposatuta sortzen dira (petrolioa, ikatza, gas naturala).
• Erregai nuklearrak: fisio nuklearreko erreakzioa izateko gai diren elementu kimikoak dituzten mineraletatik lortzen dira (uranioa).

Berriztagarriak

Energia-iturri berriztagarriak naturan kantitate mugatuan ez daudenak dira, edo kontsumitu baino lehen berriz sortzen direnak. Energia berriztagarriak energia garbiak dira, ez dute hondakinik sortzen eta ia agortezinak dira:

• Eguzki-energia
• Energia eolikoa
• Energia hidraulikoa
• Biomasaren energia
• Energia geotermikoa
• Energia maremotriza