Ekonomiaren Oinarriak: Kontzeptuak, Eragileak eta Sistemak
Ekonomiaren Sarrera eta Oinarrizko Kontzeptuak
Ekonomia gizakiaren beharrak ongien asetzeaz arduratzen den zientzia da, funtsean etxea administratzea helburu duena. Ekonomiaren oinarrian kontzeptu hauek aurkitzen ditugu:
- Aukera-kostua: Ekonomia-eskasiaren ondorioz, aukeratu beharra dago, eta eskasia horrek aukeraketa egitera behartzen gaitu.
- Ekonomia-jarduerak: Kontsumoa, ekoizpena eta banaketa dira prozesu nagusiak.
- Ekoizpen-faktoreak: Natura-baliabideak, lana eta kapital-ondasunak.
Makroekonomia eta Mikroekonomia
Ekonomia aztertzeko bi modu nagusi daude:
- Makroekonomia: Ekonomia oro har aztertzen du.
- Mikroekonomia: Ekonomia-eragileak banaka aztertzen ditu.
Teknologia eta Ekoizpen-Ahalmena
Teknologia ondasun edo zerbitzu bat lortzeko erabilgarri dauden faktoreen konbinazioa da. Honako kontzeptu hauek lotzen zaizkio:
- Ekoizpen-aukeramuga: Gizarte batek denbora jakin batean ekoitzi ahal dituen ondasunen eta zerbitzuen gehienezko kantitatea da.
- Ekonomia-hazkundea: Gizarte batean aldi jakin batean izandako ondasunen eta zerbitzuen ekoizpenaren balio-handitzea da.
- Produktibitatea: Ekoitzitako ondasun eta zerbitzuen eta ekoizteko erabilitako faktoreen arteko erlazioa.
Sistema Ekonomikoak eta Haien Ezaugarriak
Merkatu-ekonomia eta Plangintza Zentralizatua
Sistema ekonomiko desberdinek erronka propioak dituzte:
- Merkatu-ekonomia: Ezegonkortasun ziklikoa, errentaren banaketa desberdina, ondasun ez-errentagarrien eskasia, zenbait enpresaren gehiegikeria eta ingurunea hondatzea ekar ditzake.
- Ekonomia mistoa: Plangintza zentralizatuaren eta merkatuaren arteko oreka, sektore publikoaren esku-hartze mailaren arabera.
- Plangintza zentralizatua: Aurreikuspen-akatsak, pizgarri-eza eta gehiegizko burokrazia izan ohi ditu arazo nagusi.
Ekonomia-eragileak eta Enpresa
Ekonomian hiru eragile nagusi bereizten dira:
- Kontsumitzaileak edo familiak: Haien erabakiak lehentasunen eta diru-sarrera mailaren araberakoak dira.
- Errenta: Ekoizpen-baliabide bat denbora-aldi jakin batean erabiltzearen truke ordaintzen den balio edo prezioa da.
- Sektore publikoa: Tokiko administrazioak, Autonomia-erkidegoko administrazioak eta administrazio zentralak osatzen dute.
Enpresaren Egitura eta Sailkapena
Enpresa natura-baliabideen, lanaren eta kapitalaren elkarketa da. Produktuak kontsumitzaileengana iristeko banaketa-kanala erabiltzen da.
Sektore Ekonomikoak
- Lehen sektorea: Natura-baliabideak.
- Bigarren sektorea: Eraldatze-jarduerak.
- Hirugarren sektorea: Zerbitzuak.
Enpresa Motak
- Jabetzaren arabera: Enpresa pribatua (partikularrena) edo enpresa publikoa (Estatuarena edo erakunde publikoena).
- Formaren arabera: Banakako enpresa (pertsona batena) edo bazkide-enpresa (jabe bat edo gehiago).