Dirua, Moneta Politika eta Estatuko Aurrekontuak
1. Diruaren Kontzeptua eta Motak
Dirua: Salerosketak egiteko bidea eta truke-bitartekoa da. Bere ezaugarri nagusiak dira konfiantza sortzen duela, baliabide urria dela eta gizarteak trukeak egiteko onartua duela.
- Salgai-dirua: Diru-merkataritzan oinarritua, balio intrintsekoa duen salgaia da.
- Diru-seinua (paper-dirua):
- Bihurgarria: Urre-patroian oinarritua.
- Bihurtezina: Legezko dirua (txanponak eta billeteak) eta banku-dirua (kontu-idazpenetan islatua).
2. Diruaren Funtzioak eta Prezioa
Diruak hiru funtzio nagusi betetzen ditu ekonomian:
- Truke-bitartekoa: Salgaien eta zerbitzuen erosketa ahalbidetzen du.
- Balio-gordailua: Diruak bere balioa denboran zehar mantentzen du.
- Kontu-unitate komuna: Produktu eta zerbitzu guztien balioa neurtzeko erreferentzia da.
Diruaren prezioa (Interesa): Dirua maileguan hartzeagatik ordaintzen den prezioa da; mailegatutako zenbatekoaz gain itzuli beharreko diru-kopuru gehigarria.
Nola finkatzen da interes-tasa (t/i)?
- Arriskua: Arrisku handiagoa denean, interes-tasa handiagoa ezartzen da (+ arrisku = + t/i).
- Likidezia: Pertsonak ordaintzeko duen gaitasuna neurtzen du.
- Iraupena: Denbora luzeagoa denean, interes-tasa altuagoa da (+ denbora = + t/i).
3. Diru Fiduziarioa eta Agregatu Monetarioak
Diru fiduziarioaren sailkapena:
- Legezko dirua: Billeteak eta txanponak.
- Banku-dirua: Ageriko gordailuak, aurrezki-gordailuak eta epe finkoko gordailuak.
Dirua ekonomian (Agregatu monetarioak):
- M1: Eskudirua + ageriko gordailuak.
- M2: M1 + aurrezki-gordailuak.
- M3: M2 + epe finkoko gordailuak.
- M4: M3 + publikoaren esku dauden balio likido aktiboak (BAL).
KLK (Kutxako Likidezia-Koefizientea): Bankuek derrigorrez erreserban gordeta eduki behar duten gordailuen ehunekoa edo zatia da.
4. Moneta Politika eta Ekonomia Politika
Ekonomia-politika: Estatuak ekonomian esku hartzeko eta zenbait helburu lortzeko bilatzen eta erabiltzen dituen tresna eta moduen multzoa da.
Moneta-politika hedatzailea: Interes-tasak jaistean eta zirkulazioan dagoen diru-kopurua handitzean datza (t/i -, Diru +). Horrek inbertsioa bultzatzen du, eta ondorioz lanpostuak, ekoizpena eta prezioak igotzen dira (Lana +, ekoizpena +, Prezioak +).
5. Zerga Politika eta Bere Eragina
Zerga-politika: Estatuak zergak eta gastu publikoa baliatuz ekonomia-helburuak lortzeko garatzen duen politika da.
Zerga-politika motak
- Ahalmenezko zerga-politikak: Obra publikoen programak, enplegu- eta prestakuntza-programak, transferentzia-programak eta zerga-tasen aldaketak barne hartzen dituzte.
- Egonkortzaile automatikoak: Langabezia-prestazioak, gizarte-kotizazioak eta pentsioak, zerga-gehikorrak eta zerga proportzionalak.
Eragin ekonomikoa (Hedatzailea): Zergak jaistean eta gastu publikoa handitzean (Zergak -, G. Publikoa +), herritarren errenta eskuragarria handitzen da, kontsumoa eta inbertsioa sustatzen dira, eskaria handitzen da eta, ondorioz, ekoizpena, enplegua eta prezioak igotzen dira.
6. Estatuko Aurrekontu Orokorrak
Estatuko Aurrekontu Orokorrak: Estatuak izango dituen gastuak eta gastu horiek nola finantzatuko diren biltzen dituen dokumentu ofiziala da.
Sarrera Publikoak
Estatuaren diru-sarrerak hainbat bidetatik etortzen dira:
- Gizarte-kotizazioak: Gizarte Segurantzari ordaindutako kuotak (%6,36).
- Tributuak eta zergak: Herritarrek eta enpresek Estatuari ordaindutakoak.
- Beste batzuk: Kontu korronteetako transferentziak (Loteria), ondare bidezko sarrerak (Renfe), inbertsioen besterentzeak (Iberia) eta kapital-transferentziak (Europar Batasunak Estatuari emandako laguntzak).
Gastu Publikoak
- Arruntak: Eguneroko funtzionamendurako gastuak (papera, argia, soldatak...).
- Inbertsiozkoak: Azpiegiturak eta epe luzeko proiektuak garatzeko.
- Transferentziak eta dirulaguntzak: Estatuak beste erakundeei edo herritarrei emandako laguntzak (adibidez, Eusko Jaurlaritzari).
Aurrekontu-saldoa eta Defizitaren Konponbidea
Aurrekontu-defizita sortzen denean, hainbat bide erabil daitezke horri aurre egiteko:
- Zor publikoa jaulkitzea.
- Zergak igotzea.
- Banku Zentralaren bidez zirkulazioan dagoen diru-kopurua handitzea.