Crystal Palace: Burdinaren eta Beiraren Arkitektura Iraultzailea
Crystal Palace Joseph Paxtonek diseinatu zuen 1851ko Londresko Erakusketa Unibertsalaren egoitza izateko. Erakusketa Londresko Hyde Park-en ospatu zen. Lanaren orijinaltasuna materialak dira: burdinaz eta beiraz egina zegoen erabat, eta elementu guztiak seriean eginak ziren. Aurrefabrikazioari esker, sei hilabetetan muntatuta zegoen.
Eraikinaren Ezaugarriak
Eraikinak oinplano basilikala zuen. 600 metroko altuera zuen eraikin honek, luzetara bost nabe zituen, eta zeharkako nabea kanoi-gangaz estalita zegoen. Erdiko nabea alboetako laurak baino altuagoa eta handiagoa zen. Baina guztietatik altuena kanoi-ganga handiz estalitako zeharkako nabea zen, eta bertan zuhaitzak jar zitezkeen. Eraikinaren gainontzekoa arkitrabatua zirudien, nahiz eta bi uretan jarritako teilatu txikien jarraipena izan, plaka inklinatuen bidez lortua. Lehenago murruari ematen zitzaion euskarri-funtzioa, orain burdinezko egitura batek zuen. Beirazko itxidurak, alde batetik, barnealdean argia sartzea ahalbidetu zuen, eta, bestetik, kanpoaldearekiko komunikazioa sortu zuen.
Espazio berria sortu zen, askeagoa eta funtzionalagoa. Erakusketa bukatu eta gero, Crystal Palace desmuntatu zen, lekuz aldatu eta berreraiki zen aldaketa batzuekin Sydenham-en, non 1936an sute baten erruz hondatu egin zen. XIX. mendearen erdialdean material berri hauen erabilera oso arrunta zen. Hiri-aglomerazioarekin batera hazi egin ziren. Eraikin publikoak eta pribatuak egin ziren.
Burdinaren Krisia eta Ingeniarien Eztabaida
Hala ere, 1855etik aurrera, burdinezko eraikinen krisia izan zen. Burdinaren malgutasunak beira apurtzen zuen, eta sute bat egonez gero, ondorioak larriagoak izango litezke.
Eraikin mota hau ingeniari batzuen lana izan zen. Azken hauen artean, material berrien inguruko balioari buruzko eztabaida sortu zen. Burdinazko arkitekturak balio estetikoak eta balio funtzionalak primeran konbinatzen zituen. Oraindik gehiago, egiturak edo dekorazioak zuen garrantzia handia.
Burdinaren eta Beiraren Eragina Arkitekturan
Arkitekturan burdinaren eta beiraren erabilerak aukera eskaini zuen gizarte berriaren beharrei erantzuteko, gune handi gardenak eta argiztatuak eraikiz.
Ondorengo Korronte Eraikitzaileetan Izandako Eragina
Burdinazko arkitekturak izan zuen eragin handia azpimarratu behar dugu ondorengo korronte eraikitzaileetan. Besteak beste, Chicagoko Eskolak eraikuntza-egitura sistema bereganatu zuen, eta Bauhaus-ak elementuen aurrefabrikazioaren ideia bereganatu zuen.
Adibideak Europan
Eraikin honek eragina Europa osotik hedatu zen, eta honen ereduari jarraituz, Victor Baltard-ek Parisko Les Halles eta George Gilbert Scott eta W.H. Barlow-ek Londresko Saint Pancras-eko tren geltokia eraiki zituzten.