Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila: Euskal Autonomia Estatutuaren Historia eta Frankismoaren Sorrera

Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila

Euskal autonomia estatutuaren bidea

1931an Euskal autonomia aldarrikatu zuten, foru erakundeak galdu ondoren. 1931ko apirilaren 17an, Euskal autonomiaren aldeko kanpainaren ondoren, errepublikan mugimendu bat hasi zen. Apirilaren 18an, erakunde ez politiko bat sortu zen eta Euskal autonomiaren proiektua egin zuen.

Garai hartan, euskal mapa politikoak hiru erpin zituen: EAJ (Eusko Alderdi Jeltzalea), ezkerreko eta eskuineko indarren aurka jo zuten eta ez zuten Donostiako Itunean parte hartu. Eusko Ikaskuntzak proiektua sortu zuen, eztabaida soilik sortuz.

Ezaugarriak

• Ez zen Konstituzioak autonomiari ezarritako esparrura mugatu.
• Euskal estatu bat aldarrikatu zuten.
• Askatasuna ezarri zen irakaskuntzan eta administrazioan.
• Kontzertu ekonomikoa mantenduko zen.

Proiektu honetan oinarrituta, bi proiektu sortu ziren: karlistak eta EAJ. Elizaren aldeko eta ezkerrekoak ez zuten zer jakin nahi.

Lizarrako Batzarra

Lizarrako alkate nazionalistak eta karlistak diktatzeko Lizarrako batzarrean bildu ziren euskal udalak Eusko Ikaskuntzaren proiektuan oinarritutako Estatutu proiektu bat onartzeko. Hainbat erabaki hartu ziren: inmigrantak 10 urte kargu politikoetan, Espainia eta EEE egitura konfederala izatea, euskal estatuak Vatikanoarekin nahi zituen arrangementak sinatzea. Proiektu hau eskuindarra zen, baina ez zuen etorkizunik.

Bategi, kudeaketa proiektua: ezkerreko proiektua, proiektu honek Konstituzioak aurreikusitako prozedura errespetatzen zuen. Lehen itzulian Nafarroa aintzat hartu zen, baina gero ez.

Bi proiektuen ezaugarriak

• Ez zen euskal estatutuaren aipamenik egin eta egitura konfederala bertan behera geratu zen.
• Estatutu hau demokratikoagoa zen, baina egitura konfederala aldi batean uztartu zenez, autonomia maila txikiagoa zuen.

1933ko autonomia-kudeaketan, EAJk arrakasta handia lortu zuen. Estatutua ez zen indarrean jarri.

1936ko Estatutua

Erri Fronteak Estatutua bere programan zuen eta EAE-ANV-k parte hartu zuen. Gortesek Valentziara eman zuten eta urriaren 1ean onartu zen Euskal Autonomia Estatutua.

Hauek izan ziren aldaketak: alor batzuk zaztu gabe utzi zituen: ogasuna eta botere sistema. Ez ziren foruak eta Nafarroa Euskal lurraldean sartzeko aukera aipatzen zen. Gerra zegoela kontuan hartuta, oso kanpoko neurri batzuk hartu zituzten: bi biribiltze lege bat onartu zen Euskal Gobernuko lehendakaria aukeratzeko. 1936ko urriaren 7an, Euskal Gobernuko lehen lehendakaria José Antonio Aguirre izan zen.

Matxinatuen erasoaren ondorioz Bilbo erori zen eta Santoñako itunpean Aguirre eta bere gobernua Kataluniara eta gero Frantziara alde egin zuten.

Diktadura frankistaren sorrera

Sarrera eta aurrekariak

1931ko Konstituzioa indargabetu zen, nekazaritzaren erreforma indargabetu zen. Ondorioak: errepresioa.

Diktadura: Francok botere guztiak bildu zituen: gobernu buru, estatu buru, bere sortutako alderdi bakarraren buru, arau juridikoak aldarrikatzeko botere, hiru armadaren agintari nagusia.

Espainia berria eraikitzeko oinarriak: diktadore bat, ideologia bat, alderdi bakarra.

Errejimenaren sorrera

• Errejimenaren familiak (partaidetza izan zuten eta aberastu egin ziren)
• Alderdi bakarraren sorrera
• Eliza katolikoaren laguntza
• Armadaren pisua

Errejimenaren egitura juridikoa

Francok egindako legeak:

• Alderdi bakarra (FET) 1936
• Lanaren foru aldarrikatu 1937
• Prentsa zentsura 1938
• Sindikatu bateratuko legea 1940
• Erantzukizun politikoen legea
• Estatuaren segurtasunerako legea
• Gorteak sortu ziren (demokrazia organikoa) 1942
• Espainiarren Foru sortu 1945
• Ondorengotzarako legea 1947
• Mugimendu nazionalaren printzipioen legea 1958
• Estatuaren lege organikoa

Ekonomia

Gosteak eta beltzak eta sakrifizioek Gerraren ondorioak zituzten, eta horren arabera antolatu zen ekonomia.

Espainiari dagokionez: Bigarren Mundu Gerran jarrera neutrala izan zuten, baina jarrera aldatu eta División Azul ejertzitoa sortu zen. Galtzen ari zirenez, gerra frontetik atera zuten División Azul.

Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan, erabateko isolamendua frankismoari, nazio batzuek Espainiako sarrerari ezetza eman eta enbaxadoreak erretiratu zituzten. Politika autarkikoan jarraitu zuten eta bizi baldintzak larriagotu ziren.

Politika autarkikoa

• Autoornikuntza: barne sortutako produktuekin bakarrik bizitzea
• Korporatibismoa: onura handiak ekonomia talde botertsuei
• Intervencionismoa: enpresa sorrera arautu zuen, atzerriko diruaren etorrera oztopatuz

Gerra zibilak eta politika autarkikoak batera egin zuten industriaren produkzioa, ondorio larriak ekarriz. Produktuen errazionamendua ezarri zen. Nekazaritza politikan emaitzak ez ziren positiboak izan, ekoizle txiki eta nekazariei begira.

Gizartearen eta ekonomiaren egoera

Erabateko porrota izan zen politika autarkikoa, intervencionismo desegokiaren ondorioz merkatu beltza sortu zen.

Errejimenaren aurkako erresistentzia

Errejimenaren errepresioa oztopo nagusia izan zen. Anarkista, komunista eta sozialista asko atxilotu eta akabatu zituzten. 1940. urtean CNT-ko jarraitzaile eta komunisten jarrerarekin identifikatzen zen borroka armatua.