Arrakasta ala Jakintza: Nork Dago Prest Gobernatzeko? Platon, Sofistak eta Gaur
Arrakasta ala Jakintza: Nork Dago Prest Gobernatzeko?
Boterea noren esku egon behar den galdetzea betiko eztabaida bat da. Antzinako Grezian, hiri-estatuen garapenarekin batera, asko hausnartu zen gaitasun politikoaren inguruan. Hasieran bizitzan arrakasta izatea nahikoa zela uste bazen ere, demokraziaren hedapenak eta garaiko pentsalariek galdera sakon bat utzi ziguten: gobernatzeak diskurtso politikoak egitea esan nahi du ala benetako jakintza izatea?
Atenasko demokrazian herritar orok zeukan parte hartzeko aukera, eta giro horretan sofistek indar handia hartu zuten. Protagorasen ustez, politikan arrakasta izatea irakats daitekeen zerbait zen, eta horretarako oratoria eta pertsuasioa ziren tresnarik garrantzitsuenak. Haien ikuspegitik, gobernatzeko gaitasuna jendea konbentzitzeko eta arrakasta soziala lortzeko ahalmenari lotuta zegoen.
Baina ikuspegi honen aurrean, Sokrates eta batez ere Platon guztiz kontra agertu ziren. Platonek Errepublika lanean gogor kritikatu zituen bai demokrazia bai sofisten jokabidea. Berak erabili zuen ontziaren adibidea oso argia da: ontziko lemazain onena ez da tripulazioak gehien maite duena, nabigatzen benetan dakiena baizik. Platonen ustez, filosofoek gobernatu beharko lukete, hezkuntzaren eta dialektikaren bidez Ideia onaren ezagutza lortu duten bakarrak direlako. Beraz, gobernua ez da arrakasta pertsonalaren saria, jakintzatik datorren erantzukizun handi bat baizik.
Gaur egun ere eztabaida hau oso gertukoa egiten zaigu. Sofisten bidetik doan politikak arrakasta erraza eta hitz polita bilatzen duten liderrak sortzen ditu, jendearen babesa lortzea jakintza baino garrantzitsuagoa balitz bezala. Platonek proposatutako filosofoen gobernua elitista samarra iruditu dakigukeen arren, bere mezu nagusia bere horretan jarraitzen du: gobernatzeko ez da nahikoa arrakastatsua izatea edo hitz egiteko erraztasuna izatea, gizartearen onerako zer den benetan jakitea baizik.
Legeak Ez Dira Inprobisatzen: Justiziaren Oinarri Galdua
Zer da benetan justizia? Berezko lege aldaezin batetik dator ala gizarteak unean uneko beharren arabera adostutako hitzarmen bat baino ez da? Galdera hau funtsezkoa izan zen K.a. bosgarren mendean, naturaren eta giza legeen arteko eztabaida sortu zenean. Presokratikoen pentsamendutik hasi eta Platonen teorietaraino, justizia oinarri sendo bat den ala erlatiboa den argitzea filosofiaren kezkarik handienetako bat izan zen.
Pentsalari presokratikoek unibertsoaren ordena orokor batetik abiatuta ulertzen zituzten giza legeak. Herakleitok, esaterako, Unibertsoa gobernatzen duen harmonia eta ordena baten inguruan hitz egiten zuen, eta bere ustez giza legeek ordena horri jarraitu behar zioten. Horrela ikusita, justizia ez da gizakien asmakizun bat, naturaren beraren ordenaren parte bat baizik.
Sofistek, ordea, erabat hautsi zuten ikuspegi honekin. Protagorasek esan zuen moduan, gizakia da gauza guztien neurria, eta horrek esan nahi du legeak ez direla unibertsalak, gizarte bakoitzak une bakoitzean adosten dituen arau aldakorrak baizik. Gainera, Kalikles bezalako sofista erradikalagoek defendatu zuten legeak ahulek beren burua babesteko asmatutako konbentzioak zirela, natura berak erakusten duenean indartsuena nagusitzen dela.
Erlatibismo honen arriskuen aurrean, Sokratesek eta Platonek balio unibertsalen defentsa egin zuten. Sokratesentzat, barne-ahotsak eta arrazoimenak balio unibertsaletara garamatzate. Platonek ideia hau sakonago eraman zuen bere Ideien Munduarekin: gure munduko legeak aldatuz joan daitezkeen arren, Justiziaren Ideia aldaezina eta unibertsala da, eta giza lege orok oinarri ideal horretara hurbildu behar du bidezkoa izateko.
Justizia adostasun huts gisa ulertzen dugunean, erlatibismoak balio garrantzitsuenak arriskuan jartzen ditu. Presokratikoen ordenaren ideiek eta Platonen egitura idealek gogorarazten digute giza legeak aldatuz joaten badira ere, bizikidetzaren oinarriek ezin dutela soilik unean uneko adostasunen mende egon. Justiziak, bidezkoa izateko, oinarri sendo eta unibertsala behar du atzean.
Diskurtsotik Algoritmora: Sofisten Post-Egia Gaur Egun
Gaur egungo gizartean askotan entzuten dugu post-egia kontzeptua, hau da, gertaera objektiboek baino garrantzi handiagoa dutela zirrarak eta emozioak sortzeko gaitasuna duten diskurtsoek. Baina egoera hau ez da gaur goizekoa. Antzinako Atenasen, sofistek erretorikaren bidez lortzen zuten pertsuasioak, eta Sokratesek zein Platonek egiaren alde egindako borrokak, gaur egungo panorama digitala ulertzen laguntzen digute.
Sofistak, Gorgias kasu, hitzaren erabileran adituak ziren. Gorgiasen ustez, hitza jaun boteretsu bat da, zeinak gure animoa eraldatu eta nahi duen norabidean mugitu gaitzakeen. Sofistentzat ez zegoen egia absoluturik; helburu nagusia pertsuasioa, unean uneko egokitasuna eta iritzi publikoa sortzea zen. Gaur egungo sare sozialetako algoritmoek oso antzera jokatzen dute: ez dute egia bilatzen, gure arreta harrapatzea eta emozioak piztea baizik, sofistek egiten zuten moduan.
Sokratesek eta Platonek gogor egin zuten diskurtso manipulagarri hauen aurka. Sokratesek elkarrizketa eta galderen bidea proposatzen zuen, iritzi soiletik egiazko ezagutzara iristeko. Platonek, berriz, kobazuloaren alegorian erakutsi zigun nola jende gehiena itzal-irudiei begira bizi den, sofistek erakutsitako iritzi azalekoak egiazko ezagutzatzat hartuz. Platonentzat, egiazko ezagutza pentsamenduaren eta analisiaren bidez lortzen da, eta ez erretorikak sortzen dituen itxura politikoei esker.
Sare sozialek eta post-egiak sofisten bide bera hartu dute gaur egun: mezu emozional eta arinak gailentzen dira hausnarketa sakonaren gainetik. Horregatik, Platonek eta Sokratesek utzitako irakaspena oso baliagarria da oraindik ere. Sofisten erretorika digital honen aurrean, jarrera kritikoa izatea, galderak egitea eta egia bilatzea dira manipulazioaren kobazulotik ateratzeko daukagun bide bakarra.