Hasiera / Apunteak / Historia /

Aro Garaikideko Historia: Erregimen Zaharra eta Gerrak

Historia8,82 KB

1. Antzinako Erregimena (XV-XVIII. mendeak)

Europan garatutako garaia izan zen; ezaugarri nagusiak monarkia absolutua, merkantilismoa eta hiru estamentutan banatutako gizartea izan ziren.

Trantsizio demografikoa eta ekonomia

  • Trantsizio demografikoa: Hazkunde demografikoa eta ekonomikoa.
  • Nekazaritza: Eremu irekiak, itxiturak, lurralde-jaurerriak eta eskumeneko jaurerriak.
  • Eskulangintza: Gremioak eta domestic system ereduak.
  • Merkataritza: Nazioartekoa zein barnekoa (kanpokoa eta nazionala).

Gizarte estamentala

  • Talde pribilegiodunak: Noblezía (aristokrazia) eta kleroa (erregularra zein sekularra).
  • Hirugarren estatua: Burgesia, nekazariak eta beste herritarrak.

Antzinako Erregimenaren kritika eta Ilustrazioa

Despotismo ilustratua eta Ilustrazioaren oinarriak garatu ziren, Entziklopediaren bidez zabalduak. Pentsalari ilustratu nagusiak: Immanuel Kant, John Locke, Montesquieu, Voltaire eta Jean-Jacques Rousseau.

2. Ameriketako Iraultza eta Independentzia

1776ko uztailaren 4an independentziaren adierazpena aldarrikatu zen.

Gerraren faseak

  • Lehen fasea (1776-1777): George Washington buru zela, Saratogako gudua nabarmendu zen (1777).
  • Bigarren fasea: 1781eko Yorktowneko gudua.
  • Bakea: Versaillesko Itunaren bidez ezarri zen 1783an, independentzia ofizialki onartuz.

Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa

Gerra amaitzean, 13 koloniak estatu independente bihurtu ziren. Konstituzio berriaren testua Filadelfian prestatu zen. 1787ko Konstituzioa Giza Eskubideen Adierazpenarekin osatu zen eta hiru botereen banaketa ezarri zuen: legegilea, betearazlea eta judiziala. Bizitzeko eskubidea, askatasuna eta jabetza bermatzen ditu; historiako lehen konstituzio liberala izan zen.

3. Frantziako Iraultza

Iraultzaren arrazoiak

Arrazoi politiko-ideologikoak, sozialak (gizartearen atsekabea) eta ekonomikoak.

Iraultzaren etapak

  • Estatu Orokorrak: Pilota-jokora joan ziren ordezkariak eta Nazio Biltzarra sortu zuten.
  • Biltzar Konstituziogilea (1789-1791): Feudalismoa deuseztatu zen, jaun-eskubideak eta Elizaren hamarrenak suntsituz. 1791ko Konstituzioa osatu zen: sistema politiko liberala ezarri zen, absolutismoa baztertuz.
  • Biltzar Legegilea (1791-1792): Konstituzioa onetsi ostean, tentsioak areagotu ziren (nobleen eta erregearen aurkakotasuna, girondinoak, jakobinoak, sans-culottes...). Konponbide gisa biltzar berria hautatu zen 1792an: Konbentzioa.
  • Konbentzioa (1792-1795): Girondinoen eta jakobinoen arteko borroka. Izuaren garaiaren ondoren Robespierre hil zuten, eta 1795eko Konstituzio moderatuagoa aldarrikatu zuten.
  • Direktorioa (1795-1799): Bost kidek zuzendua; sarritan indarra erabili zen. 1799ko azaroaren 9an, Sieyèsek Parisko tropen komandante izendatu zuen Napoleon Bonaparte, eta estatu-kolpea eman zen. Behin-behineko hiru kontsul ezarri ziren (Ducos barne); honekin iraultza amaitu eta garaia napoleonikoa hasi zen.

4. Napoleonen Garaia

Kontsulatua (1799-1804)

Napoleon kontsula zela, politika baketzaileari ekin zion. Elizarekiko harremanak normalizatu zituen Egoitza Santuarekin Konkordatua (1801) sinatu ondoren. Kode Zibila eratu zuen barrualdea baketzeko eta arlo politiko, ekonomiko zein sozialean eraldaketak egiteko. 1802an lehen kontsul izendatu zuten, eta 1804an enperadore.

Inperioa (1804-1815)

1804an plebiszitu bidez enperadore izendatu zuten, Konstituzioa ezarri eta Aita Santuak koroatu zuen. Mundu osoa menderatzeko asmoz, garaipen handiak lortu zituen, Trafalgarko porrota salbu. Austria, Prusia, Errusia, Portugal, Erroma eta Espainia indarrez menderatu zituen.

Erorialdia eta Vienako Kongresua

Espainian eta Errusian pairatutako arazo militarren ondoren, 1814ko maiatzaren 31n tropa aliatuak Parisera heldu ziren eta Elba uhartera erbesteratu zuten. Ehun Eguneko Inperioaren ondoren, Waterloon galdu zuen behin betiko, eta Santa Helena uhartean hil zen 1821ean. XIX. mendean absolutismoa berrezarri eta Europako mapa berrantolatu zuten Vienako Kongresuan.

5. Lehen Mundu Gerra

Gerraren arrazoiak

  1. Europako potentzia handien areriotasuna.
  2. Blokeen eraketa eta armamentu-norgehiagoka.
  3. Marokoko krisiak.
  4. Balkanetako krisiak.
  5. Txinparta: 1914an Austria-Hungariak Bosnia anexionatu ondorengo gertakaria.

Gerraren faseak

  • Mugimendu-gerra: 1905eko Schlieffen plana; Marneko eta Tannenbergeko guduak.
  • Posizio-gerra: Verdungo eta Sommeko guduak.
  • Gerraren amaiera: 1917ko bi aldaketa nagusiak (boltxebikeen iraultza eta Lusitania ontziaren hondoratzea AEBen sarrerarekin). 1918ko azaroaren 11n, 11:00etan, armistizioa sinatu zen. Galtzaileei zigor gogorrak ezarri zitzaizkien.

Ondorioak eta Nazioen Elkartea

  • Demografikoak: 9 milioi hildako inguru, shell shock trauma, 1918ko gripea eta jaiotza-tasaren beherakada.
  • Ekonomikoak: AEBk indarra hartu zuen, zor handiak sortu ziren eta Europa suntsituta geratu zen.
  • Sozialak: Aberats eta txiro berrien agerpena, eta emakumeen lan- zein gizarte-egoeraren eraldaketa.
  • Nazioen Elkartea: Nazioarteko harremanak normalizatzeko helburuz sortu zen, Wilson AEBko presidentearen ekimenez.

6. Bigarren Mundu Gerra

Gerraren arrazoiak

  1. Diktaduren gorakada: Lehen Mundu Gerraren ostean Europako demokraziak ahuldu egin ziren.
  2. Bake faltsua: Hogeita hamarreko hamarkadan umiliazio-sentsazioa eta estatuen espantsionismoa nagusitu ziren.
  3. Alemaniaren politika espantsionista: Hitlerrek boterea eskuratu zuen eta Renania armadaz okupatu zuen.
  4. Ardatzaren sorrera: Erroma-Berlin ardatza eta Antikomintern Ituna sinatu ziren.
  5. Baretze-politikaren porrota: Austria eta Sudeteak inbaditu ondoren, Municheko Konferentzian kontzesioak eman zitzaizkion Alemaniari; ondoren Txekoslovakia eta, 1939ko irailaren 1ean, Polonia inbaditu zituen.

Faseak: Ardatzaren erasoaldiak

  • Tximista-gerra (Blitzkrieg):
    1. 1939: Polonia inbaditu zen eta sobietarrak Finlandian sartu ziren.
    2. 1940: Alemaniarrek Danimarka eta Norvegia konkistatu zituzten.
    3. 1940: Frantzia eta Herbehereak inbaditu zituzten.
    4. 1940: Ingalaterrako Gudua eta Londresen bonbardaketa masiboak.
    5. 1940: Hungaria, Errumania, Eslovakia eta Bulgaria estatu satelite bihurtu ziren.
  • Gatazka mundu-mailakoa bihurtzea: 1941ean Hitlerrek Bizargorri Operazioa abiatu zuen SESB inbaditzeko (Leningrad, Kiev, Mosku), erresistentzia handiarekin topo eginez. Aldi berean, japoniarrek Pearl Harborreko base estatubatuarrari eraso zioten.

Aliatuen kontraerasoak eta gerraren bukaera

  • Ardatzaren lehen porrotak: Errusiako frontean Stalingradeko Gudua erabakigarria izan zen (alemaniarren lehen galera handia); Afrikako iparraldetik kanporatu zituzten ardatzeko indarrak; Sizilian eta Italiako hegoaldean lehorreratu ziren aliatuak.
  • Europako gerraren amaiera: D Egunean (1944ko ekainean) aliatuak Normandian lehorreratu ziren eta Paris zein Herbehereak askatu zituzten. 1944ko abenduan alemaniarrek Ardenetan galdu zuten. Hitlerrek bere buruaz beste egin zuen eta Hirugarren Reicharen errendizioa sinatu zen.
  • Japoniaren porrota: Japoniarren erresistentzia gogorraren aurrean (kamikazeak), Truman AEBko presidenteak bi bonba atomiko jaurti zituen Hiroshiman eta Nagasakin. 1945eko irailaren 2an Japoniak kapitulatu zuen, gerra amaituz.

Gerraren ondorioak

  • Demografikoak: 55 milioi hildako baino gehiago eta milioika pertsonen lekualdatze masiboak.
  • Moralak: Trauma sakona eta genozidioaren biktimak (Holokaustoa).
  • Ekonomikoak: Hirien erabateko suntsiketa eta krisi finantzario larria.
  • Politikoak: Mundua bi bloke nagusitan banatu zen: Mendebaldeko Europa kapitalista (AEB) eta Ekialdeko eremua (SESB).
  • Bake-konferentziak eta justizia: Jaltako eta Potsdameko konferentziak, Nazio Batuen Erakundearen (NBE) sorrera eta Nurembergeko epaiketak, giza eskubide unibertsalak defendatzeko aurrekari historiko gisa.

Deskargatu

PDF Word HTML