Al Andalusetik Erromanikora: Artearen Bilakaera Iberiar Penintsulan

Al Andalusek eginkizun garrantzitsua izan zuen Inperio Musulmanaren ekialdetik jasotako greziar kultura klasikoa Europa kristaura zabaltzeko orduan. Kultura loraldirik handiena Abd ar Rahman III.arekin eta Alhaken II.arekin lortu zen, kalifaldiaren aroan. Kordobako errege-liburutegian 400.000 liburu baino gehiago zeuden, eta letren eta zientzien arloan irudi aipagarriak izan ziren. Letretan, arabiera hizkuntza ofizial bihurtu zen. Arabieraz idatzi zuten teologo, historialari eta poeta garrantzitsuenek, Ibn Khaldun eta Avempace filosofoak, besteak beste. Avempace izan zen Aristotelesen filosofia Mendebaldean hartu zuen lehenengoa, eta, aldi berean, beste filosofo batzuen inspirazio-iturri izan zen gero. Zientzietan, diziplina praktikoak izan ziren nagusi, besteak beste, nabigazioa, astronomia (Abulkasim Maslama) eta medikuntza (Abulkasis).

Eraikin musulmanetan material xume ugari erabiltzen ziren: adreilua eta igeltsua; zutabeak eta pilareak euskarritzat; hainbat eratako arkuak (ferra, zorrotzak, erdizirkularrak eta lobulatuak), alfiz izeneko moldura batekin mugatuta; eta estalki lau edo ganga formakoak. Eraikinen barrualdea igeltsu margotu edo azulejuz egindako apaindura aberatsarekin estaltzen zen, materialen xumeotasuna ezkutatzeko. Apaingarri nagusiak ataurike edo landare-gai estilizatuak, begizta-sarea edo gai geometrikoak, eta apaindura epigrafikoa edo inskripzioak ziren.

Eraikin motak

• Meskitak: Adibiderik onena Kordobako meskita da. Eraikinaren eraikuntza 785ean hasi zen.
• Jauregiak: Garrantzitsuenak Medina Azahara eta Zaragozako Aljaferia dira.
• Gotorlekuak: Ugariak izan ziren, kristauekin zeuden etengabeko liskarren eraginez.

Kultura

XI. mendera arte, kultura-jarduera urria zen lurralde kristauan. Monasterioetan pilatu zen. Monjeak latinezko liburuak kopiatzen zituzten hizkuntza hobetzeko.

Asturiasko aurre-erromanikoa

Arkitekturan material xumeak erabili ziren, esaterako, harlangaitza. Pilareak eta zutabeak euskarritzat, eta erdi-puntuko arkuak eta kanoi-gangak erabili ziren. Eraikinik nagusienak: San Julian de los Prados, San Miguel de Lillo eta San Salvador de Valdediós elizak, eta Santa María del Naranco jauregia.

Bitxigintzan, filigranazko edo urrezko harizko apaingarriak aipagarrienak dira. Aingeruen Gurutzea eta Garaipenaren Gurutzea.

Arte mozarabiarra

X. mendean garatu zen.

Arkitektura: Material xumeak erabili ziren, esaterako, harlanduzko harria eta adreilua. Pilareak eta zutabeak euskarritzat. Eraikin nagusiak: Eliza txikiak dira: San Miguel de Escalada (León), San Baudelio de Berlanga (Soria) eta San Cebrián de Mazote (Valladolid).

Arte erromanikoa

XI. eta XII. mendeetan garatu zen.

Arkitektura: Bi eragin-gune nagusi:

• Kataluniako gunea: Lonbardiar eragina islatzen du. Kanpoaldean, arkutxo itsuen apaindura. Eraikinak: Elizak, San Clemente eta Santa Maria de Taüll (Lleidan), eta monasterioak, San Pedro de Rodes (Gironan).
• Donejakue bideko gunea: Frantziar erromanikoarekin lotuta dago, erromesaldiarekin. Eraikinak: Jaca katedrala (Huesca), Zangozako Andre Mariaren monasterioa (Nafarroan), San Martín de Fromista (Palentzian), San Isidoro de León, Toroko kolegiata (Zamoran) eta Santiago de Compostelako katedrala.

Eskultura: Kapiteletan egin zen, elizaren atarietan. Jaca, Zangoza eta Santiago de Compostelakoak, adibidez.

Pintura: Aipagarriena horman egindakoa da: San Clemente eta Santa Maria de Taüll elizaren absideak (Lleidan), eta San Isidoro de Leongo Panteoi Erreala.