1898ko Krisia: Kubako Gerra, Inperioaren Amaiera eta Ondorioak

Errestaurazioaren sistemaren krisiaren hasiera izan zen. Krisiak Primo de Riveraren diktadura arte iraun zuen, eta lehen sintomak XIX. mendearen amaieran agertu ziren.

1898ko Krisia: Kubako Hondamendia

Aurrekariak Kuban

XIX. mendean zehar, Kubako ekonomia azukre, kafe eta tabakoaren produkzioan oinarritzen zen, baina baliabide horiek kubatarrei bizkar emanda kudeatzen ziren. Ondorioz, sektore independentista indartsu bat sortu zen, ekonomiaren jabetza berreskuratzeko asmoz. 1868tik 1878ra iraun zuen lehen gerrak, Zanjongo Bakearekin (edo Hitzarmenarekin) amaitu zen. Aldi berean, Ameriketako Estatu Batuek (AEB) Kuban zituzten interes ekonomikoak sendotu zituzten; izan ere, AEB zen azukrearen erosle nagusia eta kapital handia inbertitu zuen bertan.

Kubako Independentzia Gerra (1895etik aurrera)

Independentziaren aldeko bigarren gerra 1895ean hasi zen, José Martí buru zuela. Hasieran, Martínez Campos jeneralak gerra arina zuzendu zuen, komunikabide-sareak eta produkzio-guneak kontrolatzera mugatuz. Gerra laburtzeko asmoz, Valeriano Weyler jeneralak ekintza militar oso gogorrak erabili zituen, nazioarteko protesta biziak eta uhartearen hondamendi ekonomikoa eraginez.

Espainiak irtenbidea aurkitu nahian, Cánovas del Castillo 1897an erail zutenean, Sagastaren gobernuak autonomia eta amnistia orokorra eskaini zizkion uharteari. Hala ere, AEBren interesak Kubarekiko handiak zirenez (eta Maine korazatuaren leherketa aitzakiatzat hartuta), gerran parte hartu zuen, matxinatuei laguntza militarra emanez. Azkenean, AEBk gerra deklaratu zion Espainiari 1898ko apirilean.

Espainiaren eta AEBren arteko Gerra (1898)

Espainiak aliatu eta prestakuntzarik gabe ekin zion gerrari; ez zuen baliabide ekonomikorik, ezta itsas armada modernorik ere. Prentsak, iritzi publikoak eta politikariek gerraren aldeko presio handia egiten zuten, errealitate militarra gutxietsiz. AEBrentzat gerra «paseo militar» bat izan zen, eta Espainiako armada azkar garaitu zuten Kuban (Santiagoko gudua) eta Filipinetan (Caviteko gudua).

Parisko Bakea 1898ko abenduaren 10ean sinatu zen. Hitzarmenaren ondorioz, Kubak independentzia formala lortu zuen, eta Espainiak Puerto Rico, Filipinak eta Guam uhartea AEBri saldu behar izan zizkion 20 milioi dolarren truke. Horrela, Espainiak bere inperio koloniala ia osorik galdu zuen.

Krisiaren Ondorioak Espainian

• Ondorio politikoak: Inperio kolonialaren galera eta Errestaurazio sistemaren lehen krisi larria. Porrotak agerian utzi zuen sistemaren ahultasuna eta erreformen beharra.
• Ondorio militarrak: Armadak prestigioa galdu zuen eta sistema parlamentariotik urruntzen hasi zen, politika nazionalean esku hartzeko joera areagotuz.
• Ondorio ekonomikoak: Gerra galtzeak krisi ekonomikoa ekarri zuen epe laburrean. Merkatuak eta lehengai-iturriak galdu ziren, nahiz eta epe ertainera kolonietatik kapitalak aberriratzeak barne-merkatuan inbertitzea sustatu zuen.
• Ondorio moral eta intelektualak: Trauma nazionala («98ko hondamendia») eta pesimismo sakona zabaldu ziren. Porrotak kritika eta autokritika handia eragin zuen.

Eragina Pentsamenduan: Erregenerazionismoa eta 98ko Belaunaldia

Porrotak eragindako kritikek bi mugimendu intelektual eta kultural garrantzitsu bultzatu zituzten:

• Erregenerazionismoa: Joaquín Costa bezalako pentsalariek gidatutako mugimendua. Errestaurazioaren sistemari («oligarkia eta kazikismoa») kritika zorrotza egin zioten eta Espainiaren modernizaziorako berrikuntza sakonak proposatu zituzten politikan, ekonomian («eskola eta despentsa») eta kulturan.
• 98ko Belaunaldia: Idazle eta pentsalari taldea (Miguel de Unamuno, Pío Baroja, Azorín, Ramiro de Maeztu, Antonio Machado, etab.). Beren lanetan Espainiaren gainbeheraren inguruko pesimismoa, kritika soziala eta existentzialismoa islatu zituzten, Espainiaren «arima» bilatuz eta modernizazioaren beharra azpimarratuz.