1839ko Legea eta Foruen Aldaketa
1839ko Legea: Testu juridiko eta publikoa da, eduki politikoa duena. Espainiako Gorteetan egindako lege bat da, liberal moderatuak gobernuan zeudela, progresistak Parlamentuan gehiengoa zutelarik. Estatuburua, Maria Kristina Borboikoa erreginordea zen, Isabel II.aren ama, testuaren atarian azaltzen den moduan.
Lehen Karlistaldia amaitu berri zen iparraldean, eta lege honen bidez, Bergarako Hitzarmenean sinatutakoa zehaztu nahi zuten liberalek. Zehaztapenak bi artikulu ditu, eta horren ondorioz, arazoak sortuko dira, denboran luzatuko zirenak.
Ideia Nagusiak:
- Foruak berresten dira.
- Foruen moldaketaren prozesua zehazten da, espainiar liberalismoaren ikuspegitik, mekanismo berri bat aplikatuz.
Foruak ziurtatzea baldintza bat izan zen gerrarekin amaitzeko. Baina foruak ziurtatzen badira ere (1. artikulua), ziurtasun hori zehaztugabea da eta baldintzatuta egongo da, modu generikoan, "monarkiaren batasun konstituzionala kaltetu gabe". Klausula hau aitzakia izango da edozein unetan foru-sistemaren ahalmen bat bertan behera uzteko, batasunaren aurka egonez gero.
Beste aldaketa garrantzitsu bat: legediaren protagonista aldatu egiten da. Hortik aurrera, foruak eraldatzeko ahalmena euskal lurraldeetatik Espainiara (espainiar nazioa) pasatzen da, Espainiako Gorteetara. Ondorioz, euskal gutxiengoa ezintasunean egongo da beti bere proposamenak aurrera eramateko eta foru-sistema defendatzeko. Euskal lurraldeak subjektu politiko gisa desagertu ziren, espainiar nazioaren barruan murgilduta geratzeko.
Foruak aldatzeko erabakia Gorteetan hartuko da, Espainiako Parlamentuan. Foru-sistema Konstituzioaren azpian geratzen da. Beraz, Konstituzioaren bidez aldaketak eginez gero, foru-sistema gero eta gehiago murrizteko edota deuseztatzeko aukera zabaldu zen. 1837ko Konstituzioa zentralizatzailea zen.
Legea Espainiako Parlamentuan sortu zuten diputatuek, Madrilen, euskal herrialdeen egitura politikoa antolatzeko: Foruak berretsi ziren, baina ez ziren lege gisa onartu, monarkiaren konstituzio berriaren menpe baizik.
1839ko Dekretuaren Ondorioak:
Euskal herrialdeen borondatea ezagutzeko helburuarekin, 1839ko dekretuaren bidez Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar Nagusiak, Foru Aldundiak eta Foru Administrazioa egituratu ziren, eta Diputazio Probintzialak sortu ziren, Espainiako hauteskundeak gainbegiratzeko.
Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar Nagusiek eta Nafarroako Diputazioak ordezkari bana izendatu zituzten, Espainiako Gobernuarekin Foruen erredakzio berria prestatzeko. Madrilen negoziazioak hasi zirenean bi joera nagusitu ziren:
- Foruzale moderatuak (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ordezkariak): Foruen egiturak eta oinarriak osorik iraun zezaten nahi zuten.
- Liberal progresistak (Nafarroako ordezkariak): Estatuaren lege berriak onartzeko eta beren kabuz negoziatzeko prest zeuden.
Nafarroako Aldaketak (1841eko Ley Paccionada):
- Erresuma izatetik Espainiako probintzia izatera igaro zen, baina berezia, autonomia fiskala baitzuen: urtero 300.000 errealeko kupoa ordainduko zuen, autonomia osoa izango zuen zerga-bilketan, eta Diputazioaren esku egongo zen udaletako aurrekontuen gaineko kontrola.
- Aduanak lekuz aldatu ziren.
- Gazteek soldadutza egin beharko zuten.
Nafarroa, lurjabe handiak eta merkatariak osatzen zuten burgesiaren menpe geratu zen.
1841-1876: Foruen Bilakaera:
1841ean, Esparterok, bere kontra izan zen matxinada menperatu ondoren (liberal moderatuek egindakoa), zenbait neurri jarri zituen martxan foru-erregimenaren aurka. 1843an, liberal moderatuek Espartero gobernutik egotzi zutenean, Batzar Nagusiak eta haien araberako Foru Aldundiak berrezarri zituzten, baina aduanak kostaldean mantendu ziren. Foru-pribilegioak ezabatu ziren, eta justiziaren administrazioa Estatuko beste lurraldeen parean geratu zen.
Lurraldeok galdutako aginte politikoa berreskuratu ahala, onartu behar izan zituzten gobernu zentralak inposatutako joera zentralistako berrikuntzak. O'Donnell-en gobernu unionisten garaian (1860ko hamarkadan), Foru Aldundiek beren aginpide administratiboak handitu zituzten, desamortizazio-prozesuaren kontrola, estatistika-batzordeak eta herri-heziketa batzarrak jasotzean. Foruen iraupenaren trukean, lurjabe eta foruzaleek babesa eman zieten moderatuei Espainiako Parlamentuan, liberalismo aurrerakoiaren aurka.
1876: Foruen Abolizioa:
Bigarren Karlistaldia amaituta, 1876ko uztailean, Foruak deuseztatzeko legea promulgatu zen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarako, Nafarroako egoerara eramanez:
- Zerga-salbuespenei amaiera eman zitzaien (baina kontzertu ekonomikoa jarriko zen).
- Derrigorrezko soldadutza ezarri zen.
- Gobernuari ahalmena eman zitzaion probintzien administrazioan aldaketak ezartzeko.