Lehen hezkuntza mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Erliebearen Modelaketa

Agente geologikoek erliebearen modelaketa edo eraldaketa modu naturalean eragiten dute: higadura, garraioa eta sedimentazioaren bidez.

Higadura

Materialak jatorrizko lekutik kentzea da higadura. Meteorizazioa harrien zatiketa eta banaketa da. Higaduraren eraginkortasuna agente geologikoen energiaren eta harrien erresistentziaren araberakoa da.

Garraioa

Bi modu daude: hondoan zeharreko garraioa (klastoak hondoan zehar mugitzen dira) eta esekidurako garraioa (klastoek ez dute lurra ukitzen).

Sedimentazioa

Agente geologiko batek garraiatzeko ahalmena galdu eta klastoak leku batean behin betiko uzten dituenean gertatzen da sedimentazioa.

Agente Geologikoak eta Prozesuak

• Haizea:
  • Partikula txikiak (adb: hondarra) garraiatzen ditu.
  • Eragin

Ekologiaren oinarrizko kontzeptuak eta lurreko ekosistema nagusiak ulertzea funtsezkoa da gure ingurune naturala ezagutzeko eta babesteko. Jarraian, ekosistemen osagaiak, faktore abiotiko garrantzitsuenak, espezieen tolerantzia eta espezieen arteko harremanak aztertuko ditugu.

Ekosistemak eta Oinarrizko Kontzeptuak

• Ekosistema: Leku jakin batean elkarrekin harreman estuak dituzten bizidunek eta beren inguruneak osatzen duten sistema funtzionala.
• Biotopoa: Ekosistemaren osagai abiotikoek (ez-bizidunek) osatzen duten multzoa.
• Biozenosia: Ekosistemako osagai biotikoek (bizidunek) osatzen duten multzoa.
• Populazioa: Ekosistema batean espezie bereko bizidunek osatzen duten multzoa.
• Komunitatea: Elkarren artean harreman ekologikoa daukaten espezie ezberdinetako

Lurreko erliebea

Lurreko gainazalak elementu geografiko ugari ditu: mendikateak, haranak, goi-ordokiak, lautadak eta abar.

Erliebe-motak

• Mendikateak: plaka tektoniko baten konbergentziak sortuak.
• Lautadak eta ordokiak: eremu lau-lauak edo gorabehera gutxikoak. Lautadak itsas mailatik altitude jakin batera daude; goi-ordokiak altuera handiagokoak dira.
• Sakonuneak: inguruko elementuak baino beherago dauden eremuak.
• Plataforma kontinentalak: kontinenteen itsasoko urpean dagoen jarraipena da, 200 metroko sakoneraraino.
• Dortsalak: jatorri bolkanikoa duten itsaspeko erliebe zabalak dira. Dortsalen erdialdean rift sakonune bat dago.
• Ordoki abisalak: ozeano-hondoko lur eremu zabalak, sedimentu geruzez estaliak.
• Fosak: sakonera handiko sakonune luzeak eta estuak.

Talka Orogenikoen Prozesua

Bi plaka kontinentalen arteko suturan, talka orogeniko bat sortzen da. Talka honek litosfera loditzen du eta ordura arte bi kontinenteen artean sedimentuak pilatzen dira. Suturaren inguruan, plaken arteko marruskadurak eta konpresioak arroken metamorfismoa eta deformazioa eragiten dituzte. Lurrazal kontinentalaren zati bat urtu egiten da.

• Talkaren aurretik bi plaken artean jaitsitako sedimentuak pilatu eta tolestu egiten dira, goraguneak eratuz.
• Sedimentuen artean ofiolitoak izan daitezke.
• Bi plaka kontinentalen artean zegoen litosfera ozeanikoaren zatien obdukzioengatik sortzen dira.
• Plaka ozeanikoa askatu eta azkenean azpiratu egiten da.
• Bi litosfera kontinentalak bata bestean sartuta gelditzen dira.
• Kontinenteek talka

2) Goi lautadaren inguruko mendiak

Euskal Herriko industri kokapena eta sektore nagusiak: Industriak E.H-an XX. mendean hedapenak aldaketa handia izan zuen. Industri eskualde handiak agertu dira; lantegiak landalde jakin batzuetan polarizatu dira, industriaguneak ere agertu dira. EAE-ko industriak tamainaren arabera bantuta. Industria txikiak enpresen %42, langileen %9-enplegatzen dituzte. Industria handiek enplegu guztiaren %60 biltzen dute. Enpresa txikiak nagusi Ipar E.H-an (Gipuzkoa, Nafarroa) enpresa txiki eta ertainak nagusi. Handiak Bizkaia eta Araban. E.H-ko industri kokapenaren ezaugarri nagusiak hauek: - Industriak etengabe agertzea zenbait paisajetan. - Arabako industria hiriburuaren inguruan kontzentratua, Laudi eta Amurriokoa izan ezik. - Nafarroako industria Iruñeko...

Unitate Morfoestrukturalak: Goi-lautada (Meseta)

1. Goi-lautada (Meseta)

Penintsularen erdialdean kokatua. Primarioa, Hertziniarra. Silizeoa (kaos, toka, berrocal eta domoa).

Eraketa:

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa: Penintsularen mendebaldean. Primarioa, higadura, material silizeoa (granito). Forma: Zamora-Salamankako eta Extremadurako penilautadak.
2. Barruko Mendilerroak: Tertziniarioa, Alpetarra. IP erdialdean. Granitoa. Forma: Mendikate Zentarala eta Toledoko Mendia.
3. Barruko Arro Sedimentarioa: Ipar eta hego lautadetan. Tertziniarioa, Alpetarra. Buztina (batzuetan kareharria) eta erliebe formak: badlands, lubakiak eta karkabak. Eraketa: Duero, Tajo, Guadiana.

2. Goi-lautadaren Kanpoko Mendikateak

Tertziniarioa, Alpetarra. Kareharria.

• Pirinioak: Ardatza:

LURRAREN KANPO EGITURA

Meteorizazio fisikoa (edo mekanikoa)

Harria apurtu, zatitu egiten da. Apurketa hori in situ eta geroago garraioan zehar ere gertatzen da. Meteorizazio fisikoa dakarten eragileak hauexek dira:

• Kanpoko eragileak: Euria, elurra, erreka, haizea…
• Uraren izoztea: Ura arrailduretan sartu eta izozten denean handitu egiten da bolumenez. Bolumen-handitze hori gertatzeko behar den tokia ez dagoenean gertatzen da apurketa, izotzak eragiten duen indarragatik.
• Tenperatura aldaketak: "Bero-hotz" aldaketa gogorrek ere apurketa ekar dezakete, harriak dilatatzeko eta uzkurtzeko joera baitute. Hau oso gertaera arrunta da basamortuetan.
• Inguruko tentsioak: Harriek beren inguruan daukaten oreka galtzen dutenean, desorekatu eta apurtu egin daitezke.