Erliebearen modelaketa: prozesuak eta agente geologikoak

Laburpena

Dokumentuak erliebea nola aldatzen den azaltzen du higaduraren, garraioaren eta sedimentazioaren bidez. Agente geologikoak (haizea, glaziarrak, ur bizia, ibaiak eta itsasoa) eta bakoitzak sortzen dituen erliebe-egiturak aztertzen dira. Ikaslea prozesu bakoitza eta haren ondorioak ulertuko ditu.

Funtsezko puntuak

Higadura materiala jatorrizko lekutik kentzea da, eta meteorizazioak harriak zatitzen ditu aurrez.
Garraioa bi modutan gertatzen da: hondoan zeharreko garraioan eta esekidurako garraioan.
Sedimentazioa agenteak garraiatzeko ahalmena galtzen duenean gertatzen da.
Haizeak hondartzetan eta basamortuetan eragin handia du, eta dunak sortzen ditu.
Glaziarrek U formako haranak sortzen dituzte, eta morrenak garraiatzen dituzte.
Ibaiaren goi-ibilguan higadura nagusi da (V formako haranak), behe-ibilguan sedimentazioa (uholde lautadak).

Frogatu zeure burua

Erliebearen Modelaketa

Agente geologikoek erliebearen modelaketa edo eraldaketa modu naturalean eragiten dute: higadura, garraioa eta sedimentazioaren bidez.

Higadura

Materialak jatorrizko lekutik kentzea da higadura. Meteorizazioa harrien zatiketa eta banaketa da. Higaduraren eraginkortasuna agente geologikoen energiaren eta harrien erresistentziaren araberakoa da.

Garraioa

Bi modu daude: hondoan zeharreko garraioa (klastoak hondoan zehar mugitzen dira) eta esekidurako garraioa (klastoek ez dute lurra ukitzen).

Sedimentazioa

Agente geologiko batek garraiatzeko ahalmena galdu eta klastoak leku batean behin betiko uzten dituenean gertatzen da sedimentazioa.

Agente Geologikoak eta Prozesuak

Haizea:
- Partikula txikiak (adb: hondarra) garraiatzen ditu.
- Eragin handia hondartzetan eta basamortuetan.
- Landaredia ez dagoenean eta haizea etengabea denean, landareak jartzea da higadura gutxitzeko irtenbidea.
- Dunak: hondarrezko metaketak.
- Perretxiko Itxurako Harria: haizeak harriaren behealdea gehiago higatzen du, higadurazko prozesua.
Glaziarrak:
- Elurra pilatzen den lekuetatik izotza urtzen den lekuetaraino mugitzen diren izotz-masak.
- Klima polarretan (Groenlandia, Antartika) eta mendi garaietan (Himalaya, Alpeak, Andeak) aurki daitezke.
- Egiturak:
  - Zirku Glaziarrak: elurra pilatu eta izotz bihurtzen den lekuak.
  - Glaziarren Mihiak: zirku glaziarretik izotza irteten den lekuraino zabaltzen den izotza (grabitatearen eraginez mugitzen da, U formako haranak sortuz).
- Morrenak: mihiak garraiatzen dituen harri kopuru handiak (albo-morrenak, morrena zentrala eta aurreko morrena).
Ur Biziak:
- Gainazaleko urak dira, ibilgu finkorik gabe.
- Klima lehorretan eta landaredi gutxi dagoenean, euri askok higadura ahalmen handia ematen diete.
- 3 zonalde:
  - Harrera Arroa: malda handia, abiadura handia, higadura nagusi (karkabak sortzen dira).
  - Isurbidea: karkabak elkartu eta ibilgu bakarra (garraioa nagusi).
  - Deiekzio Konoa edo Alubioi Konoa: sedimentazioa nagusi.
- Maitagarri Tximiniak: euri askok ur biziak sortzen dituzte, harri biguina higatuz eta harri gogorra utziz.
Ibaiak:
- Lurpeko uretan dute jatorria eta ibilbide finkoa dute.
- 3 zonalde:
  - Goi-ibilgua: malda handia, abiadura handia, higadura nagusi (hondoan, V formako haranak sortuz).
  - Erdi-ibilgua: malda ertaina, garraioa nagusi.
  - Behe-ibilgua: malda txikia, sedimentazioa nagusi (uholde lautadak sortzen dira).
Itsasoa:
- Itsaslabarra: haitzez osatutako itsasertzeko toki aldapatsua edo amildegia.
- Hondartza: itsasertzean dauden hondarrezko egiturak.
- Gezia: itsasertzarekiko paralelo dauden hareazko barrak.
- Tonbola: itsasertza eta uharteak lotzen dituzten metaketak.

Ohiko galderak

Zer da higadura?

Higadura materiala jatorrizko lekutik kentzea da. Meteorizazioa harrien zatiketa eta banaketa da, eta higaduraren eraginkortasuna agente geologikoen energiaren eta harrien erresistentziaren araberakoa da.

Zein dira garraioaren bi modu nagusiak?

Hondoan zeharreko garraioa, non klastoak hondoan zehar mugitzen diren, eta esekidurako garraioa, non klastoek ez duten lurra ukitzen.

Non sortzen dira U formako haranak eta V formako haranak?

U formako haranak glaziarren mihiek sortzen dituzte. V formako haranak ibaien goi-ibilguan sortzen dira, higadura nagusi denean.