Zelulen Teoria eta Funtzioak
1) Teoria Zelularra: Teoria zelularra XIX mendean plazaratua. Schleiden, Schwann eta Virchow aditzera eman zuten.
- Izaki bizidun oro dago zelulaz osatuta.
- Izaki bizidunen egitura eta funtzio unitate oinarrizkoak dira.
- Zelula dator zatiketa zelularra medio, lehenagoko beste zelula batetik.
Arnasketa zelularra bertan egiten da: Mitokondrioetan. Proteinen sintesiaz arduratzen dira: Erribosomak. Zelularen zatiketan parte hartzen dute: Zentrioloak. Zelulari kanpotik datorkion materiala digeritzen du: Lisosomak. Nukleo eta zitoplasmaren arteko substantzien trukea bertan egiten da: Nukleo-mintza.
3) Zelulak 3 bizi funtzio betetzen ditu. Zeintzuk dira eta zein da bakoitzaren helburua? Bizi funtzio hiru hauek dira: Nutrizioa, erlazioa, ugalketa.
- Nutrizioa: Zelulak behar dituen materia eta energia lortzen ditu. Materia organikotik energia lortzeko eta baliatzeko prozesuari arnasketa zelular deritzo.
- Erlazioa: Bizirik irauteko erantzun egokienak prestatzen ditu.
- Ugalketa: Zelula batetik beste zelulak sortzea egiten du.
1) Profasea:
- Nukleo mintza desagertzen da.
- Bi zentrosomak parreak bereiztu, zelularen mutur banatara.
- Agertzen dira sokak bezala ardatz mitotikoa eratu.
2) Metafasea:
- Kromosomak zelularen erdian jarri, ardatz mitotikoei lotuta.
3) Anafasea:
- Kromatidak zelularen muturrera doaz, ardatz mitotikoak motiago daudelako, eta hauetatik ziratzen dute.
4) Telofasea:
- Bi kromatidak zelulako muturrean jartzen dira.
- Zuntak zitoplasman dira.
* Telofasea bukatzen denean zitosinesia hasten da. Azkenean bi zelula sortzen dira.
Arnasgora: Diafragma eta saihets hezurren arteko muskuluak uzkurtu egiten dira. Uzkurtze horrek kaxa torazikoaren bolumena eta, horrenbestez, biriken bolumena ere, handiarazten du. Biriken barruko presioa arnasbideetatik sartzen da. Arnasbehera: Diafragma eta saihets-hezurren arteko muskuluak lasaitu egiten dira. Biriken bolumena murriztu egiten da. Biriken barruko presioa gora egiten du, eta airea kanpora doa.
Hormonak: Sistema endokrinoa: Hipofisia: Hazkuntzaren hormona, prolaktina eta folikuluak, hazkuntza eta gorputzaren garapena aktibatzen ditu, esnearen jariaketa estimulatzen, gametoen aktibatzen du. Tiroidea eta paratiroidea: tiroxina eta hormona paratiroidea, metabolismo aktibatzen du, hezurren erregulatzen. Pankrea: intsulina eta glukagoi. Giltzurrun gaineko guruinak: kortisola eta adrenalina, proteinak eta gatzen degradazioa, gorputza prestatzen du: bihotzaren erritmoa handitzen. Obarioak: estrogenoak eta progesterona: sexu-karakteren garapenarekin. Barrabilak: testosterona.
5) Janariak bidea: Elikagaiak digeritzen, mantenugai bilakatu arte.
- Mantenugaiak eta ura xurgatzea eta odol zirkulaziora eramaten.
Digestioa:
- Mastekatzea: Elikagaiak ondo mastekatu. Listukatzea: listuarekin mastekatzea.
- Irenstea: Elikadura boloa ahotik urdailera pasatzea da faríngea eta hestegorrian zehar. Hestegorriaren eta urdailaren arteko eraztun muskular bat zeharkatu behar du.
- Urdaileko digestioa: Urdaila mugitu egiten da elikadura boloa kimo bihurtzen da.
- Hesteko digestioa: Pankreak jariatzen du, gibela ekoiztu kilo bihurtzen da.
- Xurgatze: Heste pareta zeharkatzen dute eta odolera pasa.
- Digeritu ez diren hondarrek aurrera jarraitzen dute heste lodian zehar.
- Azken hondarrak, trinkotuta, gorozki moduan libratzen dira.
* Gizakiaren kasuan 24 eta 48 ordu bitartean pasatzen dira, elikagaiak ahotik sartzen direnetik uzkitik atera arte.
6) Mantenugaiak: Elikagaiek dauzkaten substantzia kimikoak, zeluletara pasatzen dira, zelulen bizi-funtzioak bete ahal izateko.
Organikoak dira:
- Gluzidoak = energetikoa (fruta, egoskariak, barazkiak)
- Lipidoak = energetikoa (gurina, urdaia, arrautzaren gorringoa)
- Proteinak = egituratzailea (zuringoa, esnea)
- Binamitak = erregulatzailea (fruta, barazkiak, arrautzaren gorringoa)
Ez-organikoak dira:
- Ura = egituratzailea eta erregulatzailea (ura, edarietan)
- Gai mineralak = erregulatzailea eta egituratzailea (esnea, arraina, gazta, jogurta)
Gluzidoak eta Lipidoak.
7) Odolaren zirkulazioa:
- Oxigeno dun odola eskerreko aurikula dago.
- Odola eskerreko bentrikulura pasatzen da.
- Aorta arteriatik gorputz osora doa odola.
- Burua organoetara iristen da. Bertan zelulek oxigenoa eta mantenugaiak jasoko dituzte eta CO2 sortuko dute.
- Organoetatik CO2 jaso bihotzera bueltatzen da odola.
- Kaba zainetik eskuineko aurikulan sartzea da odola.
- CO2 duen odola eskuineko bentrikulura pasatzen da.
- Birikar arteriatik odola biriketara doa.
- Biriketan gas trukea gertatzen da: CO2a utzi eta oxigenoa jasotzen du odolak.
- Oxigenoa duen odola birika zainen bidez eskerreko aurikula sartzen da.
Sinapsia: Neuronek hiru atal dituzte:
- Neurona-gorputza: atal handiena da, nukleo eta zitoplasma dauzkate.
- Dentritak: adarkadura laburrak dira. Neuronak elkarri konektatzen dira eta informazioa jasotzen dute.
- Axoia: dendritak baino luzeagoak dira. Luzakin bat da. Informazioa beste neurona batzuetara eramaten du.
Sinapsia: Neuronen arteko komunikazioa sinapsi izeneko gune espezializatuetan gertatzen da. Prozesua:
- Nervio-bulkadak sinapsiaurreko neurona zeharkatzen du, dendritetatik axoiaren muturreraino.
- Sinapsiarteko gunean neurotransmisore substantziak askatzen dira.
- Neurotransmisoreek espazio hori zeharkatzen dute. Sinapsiosteko neuronaren dendritei joaten dira, eta nerbio-bulkada bat bigarren neuronan joaten da.
Mugimenduak: Lokomozio aparatuaren bidezko erantzunak bi motatako mugimenduak dira.
- Borondatezko ekintzak: aproposa erabakitako ekintzak dira. Garunean erabakitzen dira. Pausoak: fruta erostera joan. Zentzumenek frutaren kolorea, usaina, forma… hautematen dituzte. Informazio hori ikusmen-azalera eta azal-sentsorialera bidaltzen dute. Informazioa asoziazio-azaleraino iristen da. Azal motorra erantzuna bidaltzen du nerbio motorretan zehar. Besoko muskuluak mugitzeko.
- Erreflexuzko ekintzak: oharkabeko erantzunak dira. Erantzuna bizkarrezur-muinean sortzen da. Pausoak: bero-bero dagoen gauza bat ukitzen dugunean. Larruazalean errezeptoreak ditugu, hauek hautematen dute. Informazioa bizkarrezur-muinera bidaltzen dute sentimen-nerbioetan zehar. Bizkarrezur-muinak informazioa aztertuta, erantzuna prestatzen du. Nerbio motorren bitartez, erantzuna iristen da besoko muskuluei. Muskuluak uzkurtzeko agintzen du.
Erantzuna azkarragoa: erreflexuzko ekintzak, zeren pentsatu gabe ekintza eginda dago.