Zelulen organuluak, zelulaniztasuna eta birusak

Zelulen organuluak

• Mitokondrioak: Animalietan eta landareetan dauden organuluak dira, biribilduak edo baba itxurakoak. Bi mintz dituzte: kanpokoa eta barnekoa. Barneko mintzak tolesturak ditu barrurantz, gandor mitokondrialak izenekoak. Barruko guneari matrize esaten zaio eta bertan ura, erribosomak eta ADNa daude. Mitokondrioek informazio genetikoa dute, beren proteinak sintetizatzeko eta ADN bikoizteko gai dira. Zelularentzat energia sortzen dute ATP eran, arnasketa zelularraren bidez.
• Kloroplastoak: Argiaren eraginpean dauden landare-zelula eukariotoen organuluak dira. Mintz bikoitza eta tilakoide-sistema bat dute. Tilakoideetako mintzek pigmentu fotosintetikoak dituzte. Barruko ingurunean (estroman) ADN zirkularra eta erribosomak daude. Mitokondrioen antzera, informazio genetikoa dute eta fotosintesia egiten dute.
• Zitoeskeletoa: Proteinaz egindako filamentu eta mikrotubulu sare konplexua da. Zelularen formari eusteko, mugitzeko (pseudopodoak), organuluak garraiatzeko eta kromosomak banatzeko balio du.
• Zentrosoma: Mikrotubuluen antolatzaile-gunea da. Zentriolorik gabea izan daiteke (landare-zeluletan) edo zentrioloekin (animali-zeluletan).
• Zentrioloak: Binaka egoten dira animali-zeluletan, elkarzut kokatuta. Zilindro hutsak dira, 9 mikrotubulu hirukotez osatuak. Zilioen eta flageloen eraketan eta zelula-zatiketan parte hartzen dute.
• Flageloak eta zilioak: Egitura finak dira, mikrotubuluz osatuak. Zilioak ugariak eta laburrak dira; flageloak, aldiz, luzeak eta banakakoak. Mugimendua ahalbidetzen dute (adibidez, espermatozoideetan edo trakeako epitelioan).

Zelulabakartasunetik zelulaniztasunera

Organismo zelulabakarrak zelula bakar batez osatuta daude eta bizi-funtzio guztiak bertan egiten dituzte. Muga fisikoak dituzte: inguru urtarretan bizi behar dute eta ezin dira asko hazi. Muga horiek gainditzeko, izaki zelulanitzak eboluzionatu ziren.

Zelulaniztasuneranzko bidea

Lehenengo koloniak zelula berdinak elkartzean sortu ziren. Ondoren, zelulen espezializazioa gertatu zen:

• Zelulen espezializazioa: Funtzio jakinak betetzeko bereizkuntza.
• Jarduera koordinatua: Zelulen arteko elkarlana.
• Homeostasia: Barne-ingurua konstante mantentzeko prozesua.

Birusak eta beste forma ez-zelular batzuk

Birusak ez dira organismo bizidunak, zelula barruko nahitaezko parasitoak baizik. Berezko metabolismorik ez dutenez, ostalari baten beharra dute erreplikatzeko.

Egitura eta ugalketa

• Egitura: Material genetikoa (RNA edo DNA) eta kapsida izeneko proteina-estalkia.
• Ziklo litikoa: Zelula infektatu, ugaldu eta hiltzen du.
• Ziklo lisogenikoa: Birusaren DNA ostalariaren kromosoman txertatzen da eta zelula-zatiketarekin batera transmititzen da.

Beste forma batzuk

• Plasmidoak: ADN molekula txikiak, zelularen jatorrizko materialetik bereizita.
• Biroideak: Landareen gaixotasunak eragiten dituzten ARN zirkularreko molekulak.
• Prioiak: Gaixotasun neurodegeneratiboak sortzen dituzten proteinak.