Zelula prokariotak eta eukariotak: ezaugarriak, organuluak eta funtzioak

ZELULA PROKARIOTA

Simpleak dira / Batzuk oso primitiboak / batzutan ESTREMOFILOAK / Arobio, Anaerobio / Autotrofo, Eterotrofo / Mintz nukl. ez / Organulu zelular gutxi eta ugari.

ZELULA EUKARIOTAK

Konplexuago / Aerobio / Autotrofo, Heterotrofo / Besteriko izaki bizidunetan / mintz nukl. horma zelul(batzuk)/ Organulo zelular ugari konplexu.

ANIMALI ZELULAK

Konplexutasun maila gorena Zel. -> Ehuna -> Organo -> Sistema edo Apratua -> Organismoa

LANDARE ZELULAK

Kormo egitura -> Egit.konpl(ingurune lehorreko moldaera)
                        \-> Urik ez galtzeko isolatze sist.,ura eta elikagai  garraio-sist ,Egitura oso espezializatuak(hostoak, sustr.,zurt)

ORGANULO ZELULARRAK
MINTZ BIKOITZEKOAK : Nukleoa, mitokondrioak(arnasketa zelularra eta energia lortu molekula org.oxidazioa atp-asa), kloroplastoak(klorofila, fotosint., land eta alga)

MINTZ BAKARREKO ORGANULO: Lisosomak (subst.digeritzeko entzimak,), peroxisomak(zelulentzako kalt. driren subst. oxidatu), bakuolo(ura elikagaih ondakinak … pilatu) , erret. endoplasmatiko lehua (lipidoak sortu) eta zimurtsua (proteinak konplexuak sortu ) , golgi aparatua (subst konplexuak sintetizatu garraiatu eta kanpor.)

MINTZ GABEKOAK

Erribosomak (proteina sinpleak) , zentrioloak (zelulen jigadura eta ugalketa da ), mikrotubulu eta mikrofilamentu(zitoeskeletua osatu-> mugimendua)

TALO,EHUN,KOLONIA

KOLONIAK izaki zelulabakarrak ugaltzearen ondoren (,elkarrekin oraindik) , denborarekin eta lan banaketaren faltaz sortzen diren zelula espezializatuak eta egitura konplexuagoarekin.

TALO egitura :  zelulaniztasuanren maila baxuarena  , zelula gutxi batzuk funtzio espezializatua hartu  dezakete (perretxikoak , alga mikroskopikoak) Sinplea(lan banaketa gabe) konplexua(lan banaketa txikia)

EHUN :  zelula interkonektatuen multzoak dira, organismo batean antzeko funtzioa betetzen dutenak->Zelulanitzak :zelulen erabateko espezializazioa  gertatu (land anim zel)

GAIA IV: IZAKI BIZIDUNEN FUNTZIOAK

NUTRIZIO

Nutrizio motak: autótrofo eta heterotrofo

AUTOTROFO:bizidunak molekula inorganikoetatik abiatuta molekula organikoak sintetizatu ahal dituenean. Landare gehienen nutrizio mota da.

HETEROTROFO:bizidunak molekula organikoak beste organismo batzuetatik hartzen dituenean, berak ezin dituelako sintetizatu. Animalia, onddo eta mikrobio gehienen nutrizio mota da.

Elikagaien garraioa mintzan zehar.
Zelulak bere barnekaldetik metabolismoaren ondakinak eta likido extrazelularratik nutrienteak jasotzea, mintz zelularraren substantziak kanpoaldearekin trukatzeko ahalmenari esker.

OSMOSIA:ur molekulen mugimendua kanalen bidez (akuaporina)

DIFUSI SIMPLEA:molekula txikiak  eta apolarrak(o2,co2,alkola,vit.liposolubleak)

GARRAIO PASIBOA:garraiatzaile bat behar du edo proteina bat zehakatzeko, hau da zeren  molekula kargatuak direlako edo carrier bat behar dutelako edo garraiatzaile bat zeren handiegiak dira eta ezin dute proteina zeharkatu:
KANAL IONIKOAK(mintzan)-molekula txikak eta polarrak
DIFUSIO ERRAZTUA dagoenean molekula handa eta polarra da (ia beti)ZELULA GLUKOSA jaso behar duenean ; glukosa ez da lipidoekin konpatibleak

GARRAIO AKTIBOA : Gradientearen aurka Karga gutxienetik gehien dagoenera , horretarako energia asko behar da. bonba na/k zelula guztiaren  atseden ahalmena mantentzen du orekan

BESIKULEN BIDEZKO GARRAIOA : aktiboa Endozitosia(kanpo-barura) , Exozitosia(barrutik kanpora)(antigorp), Fagozitosia(ondakin zelularrak kontsumitu jan), Pinozitosia(ur bolumen izugarri sartu)  

Metabolismoa: kontzeptua, motak. Metabolismoraren bitartekariak
Organismoaren zelula bizidunetan etengabe sortzen diren aldaketa kimiko edo biologikoen multzoa da
2 mota daude , katabolismoa eta anabolismoa

Honen bitartekariak: ATPa(bitartekari energetikoa da , enrgia sortzen duten  prozesuetatik behar dutenera hau bidaiatzen)GTP eta UTP

Katabolismoa: hartzidura eta arnasketa
Molekula konplexuetatik degradazioaren bidez molekula  sinpleak sortzea, prozesuan energia sortzen da eta organismoak gordetzen du .Anabolismoaren aurkakoa da .
HARTZIDURAn,  glukosa partzialki oxidatzen da ,prozesu anaerobikoa da , energia balantzea 2atp/gl,glukolisiaren antzekoa

ARNASKETA ZELULARRA:glukosa erabat oxidatu, prozesu aerobikoa, energi balantzea 36atp/gl, 3fase: glukolisi, krebs , e-

Anabolismoa:Fotosintesia(katabolismo aurkakoa)
Prozesu anaerobiko bat da , non molekula sinple eta oxidatu batek eguzkiaren energiaren esker molekula konplexu eta erredukzio bat sortzen da(C6H12O6 glukosa )Bi fase :
-Argipeko fasea klorofilari eta eguzki izpiei eskerh2o molekulakaputu botere erreduktorea, energia eta o2 askatuz
-Ilunpeko fasea , aurreko fasean lortutako botere erreduktorea eta atpari esker , co2 rekin glukosa sortu

ERLAZIO

Zelulen erantzun motak (estatikoak – dinamikoak)
Zelulak estimuluen aurrean 2 erantzun mota sortu dezakete :

Estatikoa (mugimendu gabe),honek ingurumeneko aldaketei esker  izan daiteke, tmp altuakadibidez.Kasu honetan zelulak jariaketa batekin estaltzen da kanpoaldetik babesteko eta kondizio extremoak jasateko.(estremofiloak)

Dinamikoa(mugimenduarekin)zelula estimulurantz hurbiltzen doan bitartean erantzun positivoa sortzen du eta alderantziz.Erantzun hau sortzeko zelulak filioak , flageloak  edo suedopodoen bidez baliatzen dira.Osmosi bat ere sor dezake.

UGALKETA

Mitosi

Profasea:2zentriolo pare poloetara.Mitosi-ardatza sortu ->Huso(ala de un cromos) Acromatico . Kormotina kondentztu eta kromosomak sortu. Mintz nuklearra eta nukleoloa desagertu.Mintz nuklearra nukleoa desagertu

Metafase:Kromosomak erabat definituta (ekuatore planoan).zentromeroan zinetokoro eta mitosi ardatzen zuntzak lotu

Anafasea:mitosi ardatzaren zuntzak laburtzean, kromosomaren bi kromatidak banatu

Telofasea: kromosomak desagertu eta nukl mintz birsortu nukleoloak barne 2 nukleo kromatida bakarreko 2 n kromosomarekin zitozinesia hasi

Zitozinesia:2zelula kumeak banatu -animalietan zitoplasma estutuz -landareetanzelula kume zelula horma berria sortu haien artean.

Meiosi
sexu ugalketa duten izaki bizidunak gametoak sortzeko erabiltzen duten zelula-ugalketa da.:1zatiketa (cr kop erdira)eta 2zatiketa(mitosi normala cr berdin 2 zelula kume )

1Profasea: kromosoma homologoak parekatu, gaingurutzaketa gertatu(krom. homolog.geneak truk.)Crossing-over

1Metafasea: kromosoma homologoak zel ekuatorearen bi aldeetan  

1Anafase:kromosoma homologoa banatu

1Telofase:zelulen kumeen nukleotan kromosoma ko1/2

2=mitosis 2 zlula n

Ezberdintasunak

Mitosia:zelulabakarrak(ugalketa) eta zelulanitzak hazkuntza .

Meiosia: zelulanitzak-> ugalketa sexuala

Ziklo biologikoak
Unearen arabera 3 ziklo mota:

I z.aplontea :protoktista  eta onddo batzuk
Organismo hapl.->(mit)->gamet->(+ gamet berr) ->ernalk->zigotoa2n->meiosi zigotikoa->

II z.dipl: animaliak
Org.dip2n-> meiosi gametiko ->gamet n->(+gamet)->ernalketa->zigotoa2n->mitosia

III zdiplohap: landare
Esporofito dipl2n->meiosia(fase dip)_->_Espora haplodieak n ->(hozitzea)->gametofito hapl->gameto n _->_ernalketa (+gam)->

Bioaniztasuna gure plannetako baliabide garrantzitsuenetariko et ordezkaezinetariko bat da gizakiontzat Bioaniztasuna ekosisteman egonkortasuna eskeintzen du:Ejemp ABCDE

GAIA VII: LANDAREAK

NUTRIZIO

Ura eta gatzak xurgatu
sustraietan :sustraiei edo ile xurgatzailei esker=xurgapen azalera handitu , ura osmosiz xurgatzen da->landare sustr. kontzentrazioa presio erradikala sortu lurrekoa baino altuagoa delako, Tentsio-kohesio ->1)sustr.presioa+kapilaritatea 2)transpirazioa+kohesioa, Gatz Mineralak->landarentzat ezinbesteko ellikagaiak dira (garr akt )

Izerdi landugabea garraiatu (prozesuak – 3)

I. Transpirazioa : ur lurruna estometatik irten estoma azpiko ganberan hutsunea eragin, honek xurgapen indarra sortu

II. Kohesiio indarra ur molekulen artean: ur molek arteko hidrogeno zubiengatik eta kapilaritatea fenomenoa (hodi estuak likidoan sartzerakoan, likidoak hodian gora egin)+Tia+

Gas-trukea. Estomak
2helburu o2/co2 lortu & o2 kanporatu
Estomak: landareen izpidermiko zonalde berdeetan kokatzen diren zuloak dira batez ere hostoetan. Irekita ,zelula oklusiboak urez betetzen direlako ->turgentzia ->ostioloa ireki *hezetasuna^=h2o^ ->zel oklusiboak urez bete *[co2]->ph ^.>lukosa almidoi bihurtu->solut->*argian ->fotosint.----> [co2]baj  ------>ireki *tenperatura gora->arnasketa^->[co2 ]^---->ITXI .Itxita, zelula eklu-> ura galdu ->plasmolisia ->ostioloa itxi

Izerdi landuaren garraioa

iz.landugabea->xilema ->Hostoak:fotosint ->izerdi land(ura azukre et aminoaz)->garraiatu (translokazioa),Helb: kontsimo ald ea

ERLAZIO

Tropismo(fototropismo,hormona:auxina iluntasuneko hazkuntza, hidrotropismo:urarekiko erantz, tigmotropismo:landare igolarienkiribilak,kimiotropismo:subs kiim erantzuna, grabitropismo:grabtatearekiko erantzuna.

nastiak(aldaketa azkar eta itzulgarriak estímulo ezberdinek eraginda):fotonastiak , termonastiak , tigmonastiak , landare-hormonak. Adibideak

UGALKETA

Motak: ez da talde bakoitzaren ugalketa-zikloa ezagutu beharrik
Asexuala (begetatibo :errizomak ,tuberkuluak,erraboilak,estoiloak ) edo sexuala (generatiboa)-2indib(gametoak)

Hermafroditakk (2 sexu org batean )edo sexu bakarrak(monokoiak eta dioikoiak)