XX. Mendeko Euskal Prosa: Berrikuntzak eta Idazle Nagusiak

Prosa Tradizionalaren Haustura: XX. Mendeko Berrikuntzak

XX. mendeko literatura handiak ohiko egiturak apurtu zituen. Sarritan, zeukan konplexutasunagatik, bizkar eman zion irakurketa entretenigarria bilatzen zuen irakurleari. Argumentua hutsala da: kontakizunaren ordena pertsonaien barne-munduaren araberakoa da. Hori guztia barne-bakarrizketa delakoan gauzatzen da bereziki. Pertsonaia gatazkatsuak nagusitzen dira idazleen sorkuntzetan. Denbora oso malgua da, atzera-aurrera etengabez eraikia. Zinemak eragin handia izan zuen horretan. Hirugarren pertsonako narrazioetan, kontalari orojakilearen ordez, kontalari ikuslea nagusitzen da. Ordura arte tabu ziren gaiak jorratzen dira, hala nola: sexua, drogak, homosexualitatea, besteak beste.

Prosalari Unibertsal Nabarmenak

Hainbat prosalari unibertsalek eragin handia izan zuten XX. mendeko literaturan:

• James Joycek kontzientziaren jario askearen teknika landu zuen Ulysses eleberrian.
• Marcel Proust oroimen hutsaz baliatu zen Denbora galduaren bila lanean.
• Franz Kafka idazle txekiarrak gizarte burokratikoen eta diktaduren erretratua egin zuen.
• Virginia Woolf idazle britainiarra Lehen eta Bigarren Mundu Gerren artean nabarmendu zen.
• Hego Amerikan errealismo berria sortu zen: errealismo magikoa. Horren adibide nagusia Gabriel García Márquez da, Ehun Urte Bakardadean eleberriarekin.

Idazle horiek guztiek eragin handia izan zuten XX. mendeko euskarazko prosan, bai narrazioetan, bai eleberrietan.

Euskarazko Prosa Modernoa eta Haren Garapena

Txillardegik zabaldu zuen lehen leihoa euskarazko prosan. Euskal nobelagintzan askotariko joerak antzematen dira, baina hasieran jarraipenik gabekoak. Ugaritasuna 1980ko hamarkadan iritsi zen. Hamarkada horren azken aldera, Bernardo Atxagaren Obabakoak eleberria argitaratu zen, mugarri garrantzitsua izanik. Sistema literarioa sendotuz joan zen, eta itzulpenak ugaritu egin ziren. Hedabideek euskarria eman zioten literaturari; esaterako, Euskaldunon Egunkaria, euskarazko lehen egunkari normalizatua, sortu zen. Gainera, emakumezko idazleen presentzia areagotu egin zen.

Euskal Prosalari Garrantzitsuenak

Hona hemen euskal prosalari nabarmen batzuk eta haien lanak:

• Loidik Hamabost egun Urgainen eleberria ekarri zuen.
• Txillardegik Leturiaren egunkaria idatzi zuen.
• Jon Mirandek Haur besoetakoa eleberri laburra idatzi zuen.
• 1979. urtean, Arrietaren Abuztuaren 15eko bazkalondoa eta Urretabizkaiaren Zergatik, panpox? argitaratu ziren.
• 80ko hamarkadan, Anjel Lertxundi, Bernardo Atxaga eta Joseba Sarrionandia izan ziren protagonista nagusiak.
  • Anjel Lertxundik 1970ean argitaratu zuen bere lehen eleberria: Hunik arrats artean.
  • Bernardo Atxaga da Euskal Herrian eta kanpoan idazlerik famatuena.
  • Joseba Sarrionandiaren narrazio-ipuinen bilduma ere mugarria izan zen.
• Harrezkero, hamaika idazle gehiago etorri dira: Koldo Izagirre, Juan Mari Irigoien, Edorta Jimenez, Aingeru Epaltza, Ibon Zaldua, besteak beste.