XX. mendea eta abangoardiak: errealismoa eta mugimenduak

Errealismoa: etapak eta generoen arteko desberdintasunak

XIX. mendea: ikuspegi orokorra

Errealismoa: etapak, generoen (eleberria eta poesiaren) arteko desberdintasuna; eman 3 autore eta bere obrak.

Etapak

• Errealismo gordina: eleberria.
• Poesia eta antzerkia: idealismo berria (bohemioak).
• Mende amaierako krisia: dekadentismoa.

Autoreak eta beren obrak

• Charles Dickens: "Oliver Twist", "David Copperfield"
• Rudyard Kipling: "El libro de la selva"
• Lewis Carroll: "Alicia en el país de las maravillas"

Abangoardiak

Abangoardismoa tradizioarekin haustura eta berrikuntza aldezten duten arte eta literatura mugimenduen multzoa da. Frantsesez "avant‑garde" deitzen da.

XX. mendean sortu zen Europan eta hortik aurrera Hego Amerikara hedatu zen, non Modernismoarekin talka egin zuen.

XX. mendeko narratiba

Mendea hastearekin batera eleberria errealismo tradizionaletik urruntzen da. Esperimentazioa eta narrazio teknika berriak sortzen dira abangoardien ondorioz.

Garai hori sarritan deitzen da "irakurlearen ordua", izan ere irakurketa oso aktiboa eskatuko dute eleberri berriek.

Eleberrigintza berrituko duten idazleentzat garrantzitsuena nola kontatu izango da, ez zer kontatu.

XX. mendeko antzerkia

Antzerki zuzendariaren figura sortzen da; orduraino aktoreek edo idazleek egiten zuten lan hori. Kontuan hartu behar dira XX. mendeak aurrera egin ahala teknologiaren aurrerapenek antzezpenari ekarri zizkioten aukera berriak: argiekin jolasteko aukerak, eszenografia aldatzeko aukerak, musika…

XX. mendean lehiakide indartsua sortu zitzaion antzerkiari: zinema.

Absurdoaren antzerkia

Ordezkaririk nagusia: Eugène Ionesco.

"Absurdoa helbururik eza da." Gizakia galduta dago eta haren ekintzak absurdoak bilakatzen dira: zentzugabeak eta hutsalak.

Beste antzerkigile batzuk:

1. Arthur Adamov
2. Samuel Beckett ("Godot-en esperoan")

XX. mendeko poesia

Hizkuntza poetikoak ez du jada kanpoko errealitatean aurkitzen mundua ulertzeko justifikaziorik; poesia transcendentea bihurtu da. Mundu Gerrenen eraginaren ondorioz, abangoardiak garaiko iraultza mugimenduak izan ziren.

Bi mundu gerren bitartean garatu ziren abangoardiak; haien arabera arteak, poesiak eta bizitzak aldatzen lagundu behar zuten. Gizarte burgesaren aurka egin nahi izan zuten.

Eleberri beltza

XIX. mendean Edgar Allan Poe izan zen genero poliziakoaren sortzailea. 1920ko hamarkadan AEBetan generoak berrikuntza handia jasan zuen eta giro horretan sortu zen eleberri beltza, poliziako generoaren azpigenerotzat hartzen dena.

Ikuspuntu kritikotik kontatzen du gangster eta krimen munduaren ustelkeria. Eleberri hauen helburua ez zen misterioa argitzea bakarrik, baizik eta zergatik gertatu zen argitzea; gizartearekiko ikuspegi kritikoa erakusten zuten.

Existentzialismoa

Bakardadearen eta norbere arduraren arteko tentsioak markatu dute XX. mendeko literaturaren joera bat.

Bi mundu gerren artean eredu burgesaren gainbehera eman zen eta, ondorioz, etsipenak eta bakardadeak kristautasunaren eta humanismoaren aurkako jarrera gogorra ekarri zuten.

Sentimendu horiek biltzen ditu existentzialismoaren joera filosofikoak, Jean‑Paul Sartre buru izanik, eta Albert Camus ("Arrotza"ren egilea) lagun.

Camus‑en eleberrietako pertsonaiak arrotz senti daitezke bizi duten munduaren aurrean; "absurdo" terminoak jasotzen du sentimendu hori.

Nouveau roman

Pertsonaiek pertsonaien munduan egoteko modua eta inguruneaz jabetzeko era lantzen dute; horretarako pertsonaien begiradaz baliatzen dira, eta horregatik "begiradaren eskola" deitu zitzaion mugimendu honi.

Barne bakarrizketak, denbora saltoak edo espazio itxiak nahiz mugagabeak bere egiten dituzte idazleek.

Forma da garrantzitsuena: istorioa nola kontatzen eta antolatua dago. "Idazketa baten abentura da nobela" (Jean Ricardou).

Irakurleari kontaketak dituen hutsuneak betetzea eskatzen zaio.

Autoreak: Claude Simon, Marguerite Duras.

Errealismo magikoa

Elementu fantastikoak Latinoamerikako literaturan ohikoak izan ziren. Errealismo magikoa inguruko errealitateaz gain ametsez, mitoez edo fantasiez baliatzen da Latinoamerikako munduaren konplexutasuna azaltzeko.

Eleberri horietako pertsonaiek elementu magiko eta ezohiko horiek normaltzat hartzen dituzte; haientzat errealak baitira. Egileen helburu nagusia ez da beti beren lurraldeetako errealitatearen testigantza egitea edo bidegabekeriak salatzea, baizik eta euren errealitatea poetikoki interpretatzea. Gaztelania aberatsa eta landua erabiltzen dute.

Autoreak: Julio Cortázar, Gabriel García Márquez, Jorge Luis Borges, Juan Rulfo.

Kubismoa

Kubismoa Parisen sortutako mugimendu artistikoa da. Bere sortzaile nagusienak Pablo Picasso eta Georges Braque izan ziren.

Kubismoaren izena Louis Vauxcelles frantziar kritikariaren komentarioetatik dator; Vauxcellesek mespretxuz esan zuen kubismoa kuboz egindako margolana zela, eta hortik sortu zen izena.

Baina kubismo literarioaren esanahia poesiarekin lotutako egituraetan agertzen da: irudiak eta figura askotan hautematen dira.

• Azul: Rubén Darío.
• Platero y yo: Juan Ramón Jiménez.
• Versos libres: José Martí.
• El bachiller: Amado Nervo.

Futurismoa

Poesia futuristak ordura arte erabilitako teknika eta sintaxia hautsi nahi izan zituen.

Futuristek hizkuntza dinamikoagoa nahi zuten: adjetibo eta adberbioen erabilera murriztu, ortografia arauak desegoki erabiliz, eta hitzak askeago utzi.

• Errusiako lehen dokumentu futurista idatzi zuen Vladimir Maiakovskik ("Hodeia galtzak jantzita", "150.000.000" eta "Urria").
• Poeta futurista: Sergei A. Esenin eta Velimir Khlebnikov.

Dadaismoa

Dadaismoaren helburua aurreko artea guztiz suntsitzea zen. Postibismoak ezarritako arrazoimenaren aurkako joera da.

Kanon literarioak hautsi zituen mugimendu honek; arte modernoarekiko provokazio hutsa da. Surrealismoaren aurrekaria izan zen poesian eta beste abangoardien aurka azaldu zen.

Definizio gisa askotan agertzen dira "antiarte", "kaos", "antihumanismoa" bezalako terminoak.

• Tristan Tzara: La Première Aventure céleste de Monsieur Antipyrine eta Vingt‑cinq poèmes.
• Mugimenduaren manifestua: Sept manifestes Dada.

Ultraismo

Bere funtsezko elementua lirikan murrizketa eta metafora ugari erabiltzea da. Sintesi eta iradokitzaile gaitasuna bilatzen du, irudi ugari eta bitxiak sortuz, batzuetan logikarik gabekoak.

Aurrerapen teknikoak eta zinemaren eragina nabarmentzen dira. Hitz proparoxítonoak eta errimaren ezabapena ere ohikoak dira.

• Guillermo de Torre: "Manifiesto vertical", Ispilua eta bidea, poemak eta "Doktrina eta kritika".

Espresionismoa

Artista espresionistek beren sentimenduen arabera irudikatu nahi dute mundua. Mugimendu antirrealista eta irrazionalista da; pinturan hasi zen, batez ere Alemanian.

Literaturan espresionismoaren aitzindariak izan ziren: Edgar Allan Poe, F. Dostoievski, Arthur Rimbaud, August Strindberg eta Friedrich Nietzsche.

XX. mendean sartuta: Franz Kafka, Franz Werfel, Gottfried Benn eta Bertolt Brecht nabarmentzen dira. Berlingo Der Sturm aldizkariak ezarri zituen literatura espresionistaren oinarriak.

Literatura espresionista askotan ero, suizida, indarkeriazko eta tiranoen irudiak agertzen ditu.

Idazle nagusia: Georg Trakl — drogazalea, alkoholikoa, bohemioa eta suizida izan zen.

• Lanik ezagunena: poemak.
• Gai tipikoak: negar, eromena, suizidioa, heriotza, zahartzaroa, gaixotasuna, gaiztakeria…

Surrealismoa

Surrealismoa 1920ko hamarkadan sortutako arte mugimendua da; André Breton izan zen bultzatzaile nagusia eta Paris erdigune izan zen, nahiz eta mugimenduak mundu osoan hedatu.

Surrealismoak erlijioari, burgesiari eta gobernuari kritika zorrotza egiten dio, eta sarritan humore beltza erabiltzen du.

Beste ismo batzuekin lotura izan zuen, adibidez marxismoarekin.

• Jacques Prévert, poeta frantsesa, antzezlaria eta gidoilaria.
• Raymond Queneau, idazle eta poeta frantsesa.
• André Breton, idazle eta poeta.
• Paul Éluard, poeta.