XVI. Mendeko Zientziak eta Kultura: Euskal Herriko Eboluzioa

XVI. Mendeko Zientziak eta Kultura

Sarrera: XVI. mendeko zientzietan eta artean gorakada handia izan zen. Kultura arloan, mugimendu garrantzitsuena errenazimentua izan zen, zientzian, artean eta kulturaren arlo askotan. Hizkuntza klasikoen tokian, tokiko hizkuntzak indartzen hasi ziren.

Euskal Gizartea

Euskal gizartean, ordea, herri xeheak zientzia eta letren mundurako ateak itxita zituen, aitonen seme-alaba elizgizona izan zenean.

Gutenberg-en Inbentzioa

Gutenberg-ek inpresioa asmatu zuen, eta liburuen ugalketa erraztu egin zen, ez baitziren ordura arte legez banan-banan eta eskuz idatzi behar.

Erlijioa

Martin Lutherek katolizismoaren dogma eta Aita Santuaren primatua kritikatuz, protestantismoaren lehen urratsak eman zituen. Ez zuen jarratzaile askorik izan, baina Joana Albretekoak protestantismoaren tesiak onartu zituen. Testamendu berria euskaratzea izan zen.

Politika

1512an, Gaztelako erregeak Nafarroako erresuma konkistatu zuen, eta Albretarrek dinastiak Nafarroa beheratu egin zuten. Monarkiak indarrean zeuden garai hartan hasi zen.

Bernat Etxepare

Bernat Etxepare Garazi aldean sortu zen, iparraldean lehen euskal idazle ezaguna. Donibabe Garazitik hurbil dagoen Eiheralarre herritxoko erretore izan zen.

Obra

Euskaldunaren hizkuntzaren hasitiak (1545ean inprimatu zuten) lau zati berezi ditu: erlijio gaiak, amodio gaiak, bere buruari jarriak (gartzelan egon zela aipatu zuen) eta euskararen goresmeneko bi kantu (kontrapas, sautrela).

Kritika

Herritar arruntarentzat idazten, irakurtzen ere ez zekiten herritarrek kantatzeko moduko olerkiak paratu zituen, doinu ezaguneko neurrian abezteko. Maitasun gaiak xalotasunez erabiltzen ditu, el libro de buen amor bezala. Maitasun harremanen plazerak naturaltasun osoz platonismo arrastorik gabe azaltzen ditu.

Zenbait Arrazoi

• Amodio gaiak erabiltzeko freskotasun edo naturaltasun hori erabiltzeagatik.
• Aukeratutako neurri eta errimetan akatsak zeuzkan errenazimentua.
• Oihenartzen kritika zorrotza da horren lekuko.
• Hamabost silabako lau bertsoz osatuta datoz ahapaldi gehienak, erdiko etena dio-doi eginez.
• Hizkuntza aintzinako antza duela, bere herriko hizkuntza erabili zuen.
• Erdi Aroko munduarekin lotzen da.