XIX. Mendeko Inperioak eta AEBko Gerra Zibila

Inperio Handiak

XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, potentzia industrializatuek munduan zehar hedatu zituzten beren eraginak, inperio kolonial handiak sortuz.

• Britainiar Inperioa izan zen handiena: 33 milioi km² eta 450 milioi biztanle zituen. Viktoria I.aren erregealdian (1839tik 1901era) izan zuen goieneko aldia. Kontinente guztietan zituen koloniak, eta itsasoko ibilbideak kontrolatzeko, puntu estrategikoak izan zituen menpean (adibidez, Gibraltar, Suez edo Hong Kong). India zen kolonia garrantzitsuena.
• Frantziako Inperioa izan zen bigarren potentzia garrantzitsuena: 10 milioi km² eta 48 milioi biztanle zituen. Afrikaren iparraldeko lurrak okupatu zituen (adibidez, Aljeria, Tunisia, Maroko) eta, Asian, Indotxina.
• Beste herrialde batzuek inperio txikiagoak zituzten:
  • Belgikako Inperioak Kongo zuen menpean.
  • Alemaniako Inperioa Afrikako hegoaldean hedatu zen (adibidez, Tanzania, Namibia, Kamerun).
  • Italiako Inperioak Libia, Eritrea eta Somalia okupatu zituen Afrikan.
• Errusiaren kasua berezia izan zen: Siberia okupatu zuen eta bere mugak hegoalderantz hedatu zituen, Indiarekin muga egiteraino.

Inperio batzuk ez ziren Europakoak:

• 1898an, AEBek Espainia garaitu ondoren, Filipinak eta Puerto Rico okupatu, eta Kuba kontrolatu zuten.
• Japoniak Korea eta Formosa (Taiwan) anexionatu, eta Mantxurian (Txina) protektoratua ezarri zuen.

Esklabotzaren Arazoa eta Sezesio Gerra AEBn (1861-1865)

Estatu Batuetako Konstituzioak estatu bakoitzaren esku uzten zuen esklabotza ezeztatzea. Iparraldeko eta mendebaldeko estatuek ezeztatu zuten, baina hegoaldekoek ez, beren kotoi eta tabako ustiapenen oinarria baitzen. XIX. mendearen erdialdean, estatu abolizionisten eta estatu esklabisten arteko liskarra areagotu egin zen.

1860an, Abraham Lincoln errepublikarra herrialdeko presidente aukeratu zuten, eta lurralde berrietan esklabotza hedatzearen aurka zegoen. Ondoren, hegoaldeko hamaika estatu bereizi egin ziren eta Konfederazio bat sortu zuten. Lincoln presidenteak eta Estatu Batuetako Kongresuak adierazi zuten estatu bakar batek ere ez zuela bereizteko eskubiderik, eta indarrez menperatzea erabaki zuten.

Sezesio Gerrak (edo Gerra Zibilak) lau urte iraun zuen (1861-1865), eta iparraldeak (Batasunak) irabazi zuen. Oso gerra suntsitzailea izan zen, lehen aldiz arma modernoak erabili baitzituzten.

Berreraikuntza Aroa

Gerraosteko aldiari Berreraikuntza (Reconstruction Era) esaten zaio. Ekonomia-oparotasuneko garaia izan zen iparraldean, nahiz eta hegoaldea suntsituta geratu. Garai horretan, Estatu Batuek ekonomia-garapen geldiezinari ekin zioten eta, XX. mendearen hasieran, munduko lehen potentzia industrial bihurtu ziren.

Gerraren ondoren, esklabotza formalki ezeztatu zuten Konstituzioaren 13. Zuzenketarekin. Hala ere, Iparraldeko armada hegoaldetik erretiratu zenean, hegoaldeko estatuek biztanleria beltzaren eskubideak murrizten zituzten legeak (Jim Crow legeak) ezarri zituzten, segregazioa eta diskriminazioa bultzatuz.