XIX. Mendeko Espainiako Liberalismoa: Gertaerak eta Eragileak

Liberalismoaren Hastapenak Espainian

Kultu, politiko eta liberalen eraketa. Lehenengo gobernu liberala erbestetik itzulitako liberal nabarmenek osatu zuten. Gobernuak eratzeko neurriak hartu zituen: preso politikoak askatzea, Inkisizioa behin betiko deuseztatzea, agintari konstituzionalak beren karguetara itzultzea, Gorteak hautatzeko hauteskundeak deitzea eta Milizia Nazionala deitzea. Erreforma politikoak eta ekonomikoak egin zituzten: prentsa pluraltasun ideologikoaren eta adierazpen-askatasunaren tresna izan zen, eta elkarte abertzaleak egoera politiko eta sozialari buruzko gaiak eztabaidatzeko elkarte irekiak ziren. Liberalek bi etsai handi zituzten: nazioarteko egoera eta Fernando VII.aren jarrera.

Liberalismoaren Barne Banaketa

Liberalismoaren barne banaketa. Alderdi berean, juntetan bi botere zeuden: gobernua, liberalismo instituzionala zuena, eta juntak, herri-oinarriko liberalismoa ordezkatzen zutenak.

Moderatuak: Klase menderatzaileekin eta erregearekin adostasuna lortu nahi zuten, erreformak onar zitzaten. Senatua aristokratikoa izatea eta erregeari botere handiagoa ematea defendatzen zuten, eta prentsa kontrolatu nahi zuten. Moderatuek boterea ia beti izan zuten.

Erradikalak: 1812ko Konstituzioa berrerazi nahi zuten, eta erreforma erradikalak egin nahi zituzten, herri-oinarriko liberalismoaren printzipioak jarraituz.

Liberalismoa eta Foruen Deuseztapena

Liberalismoa eta foruak. Foruak izatea ez zetorren bat Borboitarren zentralismoarekin, ezta garai hartako doktrina politiko eta ekonomiko berriarekin ere: liberalismoarekin.

• Felipe V.aren erregealdian: Erregeak alderdi fiskal eta pribilegio batzuk bertan behera utzi zituen.
• Carlos III.aren garaian: Forala deuseztatu zuten.
• Baionako Konstituzioan: Beharrezkoa zela lurraldea uniformizatzea adierazi zen. Foru-aldundiak eta Batzar Nagusiak desegin zituen.
• 1812ko Konstituzioa idatzi zutenean: Espainiako nazioaren uniformetasuna aldarrikatu zuten.
• Hirurteko Liberalean: Foruak eta foru-erakundeak deuseztatu ziren.

Fernando VII.a tronua hartu zuenean foruak berrezarri zituen. Baina hil zenean, eztabaida sortu zen foruen aldekoen eta aurkakoen artean. Foruen aldekoek karlismoarekin bat egin eta liberalei aurre egin zieten.

Narváez eta Hamarkada Moderatua

Narváez jeneralaren lehen gobernua abian jarri zen, eta horrekin batera Hamarkada Moderatua zeritzona hasi zen.

Narváezen presidentetzako lehen etapan, estatu zentralizatu eta uniformea lortu nahi izan zen. Arauak eta ezaugarriak:

• Konstituzio Moderatua: Moderantismoaren barruko ezaugarriak zituen, liberalismo doktrinario edo kontserbadorean oinarrituta. Hauek ezarri zituen: subiranotasun partekatua, Espainiako batasun katolikoa eta sufragio zentsitarioa.
• Milizia Nazionala desegin zen.
• Hortik aurrera, erregeak izendatzen zituen Senatuko kideak.
• Ondasun desamortizatuen salmenta eten zen.
• Ogasun lege berria ezarri zen.
• Kodifikazio Batzorde Nazionala sortu zen.

Aldaketa horien ondorioz, administrazioa konplexuago bihurtu zen. Narváezen alderdian hiru joera zeuden: joera kontserbadore eta autoritarioagoa, eta joera puritanoa.

1847-1851 bitartean berriro botere handiagoa lortu zuen. Gobernadore zibilak jarri zituen buruzagi politikoen ordez, eta hauteskunde-ustelkeriaren sistema hobetu zuen. Frantzian gertatutakoaren ondotik, pronuntziamendu bat sortu zen Madrilen, baina huts egin zuen.

Amadeo I.aren Erregealdia eta Krisia

Ez zen jakin nork hil zuen Prim. Amadeo I.a 1871ko urtarrilean iritsi zen Madrilera, eta Konstituzioaren zina egin zuen; horrela hasi zen monarkia demokratikoa. Baina armadako goi-agintariek eta aristokraziak mespretxuzko eta axolagabe jarrera hartu zuten. Errege berriak gobernua eratzeko eskatu behar izan zion Serranori.

Arazo politiko nagusietako bat barne-banaketa izan zen. Progresismoaren barruan bi joera sortu ziren: kontserbadorea (Sagasta buru) eta erreformista erradikalak. Bi alderdi horiek elkarren aurka egin zuten, eta Amadeok Zorrillaren esku utzi zuen gobernua. Abendutik aurrera Sagasta izan zen gobernuburu, eta unionistekin zein demokratekin itunak sinatu zituen. Gobernuaren prestigio ahula zela eta, Amadeok Serrano izendatu zuen gobernuburu.

Gerrak eta armadako arazoak ere izan ziren: altxamendu karlista bat eta Kubako Gerra. Gobernuak eta Gorteek agerian jarri nahi zuten botere zibila armadaren boterearen gainetik zegoela.

Lehen Errepublika Federala eta Kantonamenduak

Errepublika Federala. Errepublikano federalak gehiengoa zirela, Gorte Konstituziogile berriek ekainaren 1ean hasi zituzten bilkurak. Ekainaren 11n, Francesc Pi i Margallek hartu zuen, Figuerasen ordez, buruzagitza. Errepublikanismoaren joeren arteko adostasuna bilatu zen, ordena eta gobernua bermatzeko. Baina arazo larriei egin behar zitzaien aurre.

Greba orokorra izan zen Alcoin. Berehala sortu ziren kantonamenduak. Fenomeno kantonalistak bertan behera utzi zituen Pi i Margallen asmoak; Nicolás Salmerón izendatu zuten Errepublikako presidente.