Susmoaren Filosofoak eta Pentsamendu Kritiko Modernoa

Susmoaren Filosofoak: Marx, Nietzsche eta Freud

“Susmoaren filosofoak” izena Paul Ricoeur-ek eman zien Karl Marx, Friedrich Nietzsche eta Sigmund Freud-i. Hiru pentsalari hauek ideia komun bat dute: errealitatea ez da dirudiena, baizik eta azpian dauden indar ezkutuek baldintzatzen dute.

Karl Marx: Kapitalismoa eta Alienazioa

Marxek defendatzen du historia faktore ekonomikoek eta klase borrokak gidatzen dutela. Kapitalismoan, gizartea bi taldetan banatzen da:

• Burgesia: ekoizpen baliabideen jabea dena.
• Proletariotza: bere lana saltzen duena.

Harreman horrek esplotazioa sortzen du, langileak sortzen duen balioa jasotzen duena baino handiagoa delako. Gainera, alienazioa gertatzen da: langilea bere lanetik, sortzen duen produktutik eta bere izaeratik urruntzen da, eta horrek deshumanizazioa eragiten du. Marxen ustez, irtenbidea iraultza proletarioa da, klase gabeko gizarte bat lortzeko.

Friedrich Nietzsche: Nihilismoa eta Supergizakia

Nietzschek Mendebaldeko balio tradizionalak kritikatzen ditu, bereziki moral kristaua, bizitzaren aurkakoa dela uste duelako. “Jainkoa hil da” esatean, balio absolutuen desagerpena adierazten du, eta horrek nihilismoa ekartzen du, hau da, zentzurik eza. Egoera horren aurrean, gizakiak bere balio propioak sortu behar ditu. Horren adibidea supergizakia da, bere arauak sortzen dituena eta botere nahia (bizitzeko indarra) jarraitzen duena.

Sigmund Freud: Inkontzientearen Garrantzia

Freudek, berriz, gizakia ez dela guztiz arrazionala defendatzen du. Bere ustez, gure portaera inkontzienteak baldintzatzen du neurri handi batean. Gogoaren egitura hiru zatitan banatzen du:

• Zera: instintuak eta plazera.
• Nia: errealitatearen arabera erabakitzen duena.
• Supernia: arau moralak barneratzen dituena.

Ondorioz, gizakiaren jokabidea ez dago guztiz bere kontrolpean.

Frankfurteko Eskola eta Arrazoimen Instrumentala

Kapitalismoaren kritika sakondu zen Frankfurteko Eskolan, non Max Horkheimer, Theodor Adorno eta Jürgen Habermas bezalako pentsalariek parte hartu zuten. Hauek Marxen ideietatik abiatu ziren, baina ikuspegi kulturala gehitu zuten, gizarte modernoak pertsonak ez ezik, haien pentsamendua ere kontrolatzen duela azpimarratuz.

Ilustrazioak arrazoimenaren bidez askatasuna ekarriko zuela agintzen zuen, baina egile hauen arabera kontrakoa gertatu da: kontrol handiagoa, desberdinkeria eta zapalkuntza sortu dira. Arrazoia “arrazoimen instrumental” bihurtu da, hau da, bitartekoak optimizatzeko erabiltzen da, baina ez helburuak zalantzan jartzeko. Gainera, masa kulturak (komunikabideak, publizitatea, entretenimendua) pentsamendua homogeneizatzen du eta kontzientzia kritikoa ahultzen du, kontrol sozialerako tresna bihurtuz.

Hannah Arendt: Totalitarismoaren Analisia

Bestalde, Hannah Arendt-ek totalitarismoa aztertzen du. Sistema horiek ideologia bakarra ezartzen dute, propaganda erabiltzen dute, izua zabaltzen dute eta banakotasuna suntsitzen dute. Ondorioz, gizakia Estatuaren tresna bihurtzen da eta pentsatzeko gaitasuna galtzen du. Horretarako baldintza egokia da masa atomizatuen existentzia, hau da, isolatutako eta erraz manipulatzeko moduko pertsonen multzoa.

John Rawls: Justizia eta Ekitatea

Azkenik, John Rawls-ek justizia teoria proposatzen du, “justizia ekitate gisa”. Bere ustez, gizarte justu batek askatasun berdina bermatu behar du, eta desberdintasunak onargarriak dira soilik ahulen alde egiten badute eta aukera berdintasuna badago. “Ezjakintasunaren estalkia” kontzeptuak adierazten du erabakiak objektiboagoak izango liratekeela gure posizio soziala zein izango den jakin gabe hartuko bagenitu.