Santa Ageda Eguna eta Euskal Ipuingintza Modernoaren Hastapenak
Santa Ageda: Historia eta Euskal Ohiturak
Otsailaren 5ean Santa Ageda eguna da. Elizetan santu honek ez du garrantzia handirik, baina herri ohituretan agerpen zabala du, eta gainera, aspaldi-aspaldikoa da.
Jatorria eta Historia Laburra
Historiak dioenari begiratuz, Santa Ageda Trajanus Decius enperadorearen garaian Siziliako Katanian sortu zen, 249. eta 250. urteetan. Aldi hartan lurraldeko pretore zen Quintianusek emazte hartu nahi zuen, neska ederra eta argia zelako. Baina berarekin ezkontzeko kristautasunari uko egin behar zion.
Santa Ageda-k, ordea, uko egin zion fedea uzteari. Horren ondorioz, Quintianus agintariak zigorraldi gogor baten ostean hil egin zuen. VI. mendetik aurrera, santa honek ikaragarrizko indarra hartu zuen Afrikako Iparraldeko kristauen artean, eta gero Mediterraneoan zabaldu zen.
Babeslea eta Tradizioak
Bere zigorretariko bat bularrak ebakitzea izan zenez, herri tradizioetan bularreko gaitzen eta, orokorrean, emakumezkoen gaitzen babesle gisa agertzen da gehienbat.
Santa Ageda Euskal Herrian
Euskal Herrian badu santa honek beste ezaugarri aipagarri bat: herriko gazteriarekin lotura handia duen begiralea dugu. Santa Ageda bezperako ospakizunetan, mutil gazteak ibiltzen ziren errondan, etxeetatik koplak kantatuz. Aparteko kontua izaten zuten halakoetan neska gazteei kanturik ederrenak egiteko.
Bestalde, Nafarroako eta Arabako lurraldeetan, mozería izeneko herriko gazteen multzoek egun honetan egiten zuten batzar nagusia.
Euskal Ipuingintza Modernoa: Idazle eta Lanak
Ahozko Ipuina
Ahozko ipuina oso ugaria izan da Euskal Herriko herri literaturan.
Lehen Urratsak XX. Mendean
Ipuingintzak XX. mendearen lehen hamarkadetan hartu zuen indarra, euskaraz. Hainbat kontakizun argitaratu ziren urte haietan, euskarazko aldizkari eta kazetetan. Baina ipuin horietariko asko umorezko kontakizun arinak ziren, edo tradiziozko bizimodua islatzen zuten ohituretako narrazioak.
Ipuin modernoa deritzona XX. mendearen bigarren zatian agertzen da Euskal literaturan.
Idazle Garrantzitsuenak
Martin Ugalde (Andoain, 1921 – Hondarribia, 2004)
Iltzaileak liburua argitaratu zuen 1961ean. Helduentzako lehen ipuin modernoa euskaraz. Liburu honetan gerra zibilaren garaiko eta osteko krudelkeria eta hilketak agertzen dizkigu Ugaldek.
Anjel Lertxundi (Orio, 1948)
Hunik arrats artean (1970) izenburua eman zion bere lehen ipuin liburuari. Gai berriak, baserri girotik aldenduak, eta idazkera teknika berriak erabiltzen ditu liburu bilduman.
Mikel Zarate (Lezama, 1933 – 1979)
Ipuin antzeko alegi mingotsak liburuan euskal gizarte modernoaren arazoak agertzen ditu.