Lizarrako Estatutua eta 1936ko Estatutua: Gerra Zibila Euskal Herrian

Laburpena

Testuak Lizarrako Estatutuaren (1931) eta 1936ko Estatutuaren nondik norakoak azaltzen ditu, bi proiektuen onarpen-prozesua eta autonomia-saiakerak nola geratu ziren. Gero, 1936-1937ko Gerra Zibila Euskal Herrian nola garatu zen laburki deskribatzen du, probintzia bakoitzean izandako gertaerekin: Nafarroa, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia.

Funtsezko puntuak

Lizarrako Estatutuak inmigranteen eskubide politikoen demokratizazioa eta parlamentuko kide kopuruen aldaketa jorratzen zituen.
EAJk onartu zuen Lizarrako proiektua; karlistek ez.
1936ko Estatutua 14 artikuluz osatua zegoen, eta Indalecio Prieto eta Jose Antonio Agirreren EAJk egin zuten.
Jose Antonio Agirre Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakari izendatu zuten Gernikan 1936an.
Gerra Zibilean Nafarroa eta Araba frankisten esku geratu ziren 1936ko uztailean; Gipuzkoa eta Bizkaia errepublikaren alde geratu ziren.
Frankistek Gipuzkoa 1936ko irailaren 27rako hartu zuten osorik eta Bizkaia 1937ko ekainaren 19an Bilbo hartu ondoren.
Eusko Gudarosteak armak Santoñako Hitzarmenaren bidez italiarren esku utzi zituen.

Frogatu zeure burua

Lizarrako Estatutua (1931)

Estatutu proiektu honek hainbat gai jorratzen zituen, besteak beste, inmigranteen eskubide politikoen demokratizazioa eta parlamentuko kide kopuruen aldaketa.

Proiektu honen aurrean, Lizarran bildutakoek jarrera ezberdina hartu zuten: EAJk onartu zuen; karlistek, ez. Hala, herriaren onarpena ikusteko testu bat egin zuten lau probintziatarako. Baina Nafarroako Udalen Bilkurak uko egitearen ondorioz, bigarren bat egin zen (Nafarroa sartu ez zena), eta herriak eta udalek onartu zutena, salbuespen bakarrarekin: Araban, baiezkoak ez ziren iritsi %50era.

Aitzakia hori jarri zuen boterea hartu berri zuen eskuinak bere aurkako autonomia estatutu hau ez onartzeko.

1936ko Estatutua

Hauteskundeak Euskal Fronte Popularrak irabaztea baliatuz, hark zuen autonomia ezartzeko ardura. Hala, Indalecio Prietok, Jose Antonio Agirreren EAJrekin batera, 14 artikulu besterik ez zituen estatutua (hori dela eta, lana, ogasuna, jabetza, soldadutza bezalako gaiak ez zituen zehaztu) egin zuten, oso denbora laburrean. Baina Gerra Zibilaren hasierak onarpena atzeratu zuen urriaren 1a arte. Hala ere, ordurako frankistek euskal lurren zati handia zuten bereganatuta, eta horrek Bizkaian soilik aplikatzea eragin zuen. Hala, hilabete berean izendatu zuten Gernikan Jose Antonio Agirre Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakari.

Gerra Zibila Euskal Herrian (1936-1937)

1936ko uztailaren 18an, euskal eremuan bi eremu bereizi ziren:

Nafarroa eta Araba: Horietan alderdi eskuinek gizartean zuten garrantzia eta milizia frankistak lagundurik, altxamendu nazionalaren aldeko hautua egin zuten. Beraz, frankistek ez zuten arazorik izan lur horiek bereganatzeko.
Gipuzkoa eta Bizkaia: Errepublikaren alde tinko eta leial jarraitu zuten:
- Gipuzkoan: Ezkerreko matxinada pare bat tarteko, frankisten garaipena erraz lortu zen. Nahiz eta gerra hastearekin bat Fronte Popularrak Gipuzkoako Defentsa Batzarra osatu, nafarren laguntzaz, Beorlegi jeneralak zuzenduriko frankistek, Irundik sartuz, lurraldea erraz bereganatu zuten. Hala, ipar-ekialdetik mendebaldera eraso zuten nazionalistek: irailaren 13an Donostia hartu zuten, eta 27rako Gipuzkoa osoa. Defentsa Batzarreko alderdien desadostasunek eraginkortasunik eza eragin baitzuten.
- Bizkaian: Abuztuan Bizkaiko Defentsa Batzarra osatu zuten. Hala, azaroan, euskaldunek Gasteiz hartzeko asmoa erakutsi zuten, Villarreal erasoz, baina hiriaren defentsak saiakera ezereztu zuen. Orduan erabaki zuten Burdin Gerrikoa osatzea, baliabide urritasunagatik Bilbon soilik aplikatu zena. Frankistek, Mola jenerala buru zutela, nafarren, alemaniarren eta italiar abiazioaren laguntzaz Bizkaia erasotzea erabaki zuten. Abiazioak interbentzioak egin zituen bai Otxandion, bai Durangon, bai eta Gernikan ere. Mola abiazio istripuz hiltzeak ez zuen erasoa atzeratu, kasu honetan Dávila jeneral katalanaren zuzendaritzapean. Hala, 1937ko ekainaren 19rako Bilbo hartu zuten, eta egun gutxitan probintzia osoa. Eusko Gudarosteak italiarren esku utzi zituzten armak Santoñako Hitzarmenaren bidez.

Gerraren iraupena laburra izan zen, batez ere errepublikazaleengandik erabat isolatuta egotearen eraginez.

Ohiko galderak

Zer zen Lizarrako Estatutua?

Autonomia-estatutu proiektu bat zen (1931), inmigranteen eskubide politikoak eta parlamentuko kide kopuruak aldatzea jorratzen zuena. EAJk onartu zuen, karlistek ez.

Noiz izendatu zuten Jose Antonio Agirre lehendakari?

1936an, hilabete berean 1936ko Estatutua onartu zenean, Gernikan izendatu zuten Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakari.

Zein probintziatan jarraitu zuen Gerra Zibilak errepublikaren alde?

Gipuzkoan eta Bizkaian errepublikaren alde tinko eta leial jarraitu zuten. Nafarroan eta Arabako frankistek hartu zuten.