Platonen Filosofiaren Gakoak: Ongia, Ideiak eta Hiri Ideala

Ongiaren Ideia

Platonen filosofiaren kontzeptu nagusia da Ongiaren ideia, egiaren eta jakintzaren adierazpen gorena. Gauza on eta eder guztien sorburua da, eta gainerako ideia guztiei izaera ematen die. Ongiak mundua arautzen du, bai arlo fisikoan, bai moralean. Haren baitan daude zuzentasuna, izakiak ordena unibertsalean kokatzen dituena, eta edertasuna, mundu honetako izakien edertasunaren iturria eta gizakia jakintzara erakartzen duena. Hiru kontzeptu horiek (Ongia, Zuzentasuna eta Edertasuna) Egia osatzen dute.

Ongiaren ideiak unibertsoa eta gizartea arautzen dituenez, proiektu politiko ororen gidari izan behar du. Hori dela eta, agintariek ezinbestean Ongiaren ezagutza izan behar dute hiria bide onetik gidatzeko. Platonen hiri-antolaketan, etikak eta politikak bat egiten dute.

Ideien Teoria

Ideiak benetako izakiak dira, Ideien Munduan dauden errealitate aldaezin eta betierekoak. Zentzumenen bidez hautematen dugun munduko izakien eredu edo tasun perfektuak dira, eta izaki horiek ideien parte-hartzetik sortzen dira. Ideiak unibertsalak, betierekoak, materiagabeak eta perfektuak dira. Adimenaren edo arrazoimenaren bidez soilik hauteman daitezke, inoiz ez zentzumenen bidez.

Ideien ezagutzak episteme (zientzia) mailako ezagutza ematen du. Ideiak hierarkikoki antolatuta daude, eta gailurrean Ongiaren ideia dago. Hiri-antolaketa zuzen bat eraikitzeko, Ongiak eta Egiak gidari izan behar dutenez, ezinbestekoa da gobernariak hiritarrik prestatuenak izatea, hau da, ideien ezagutza dutenak.

Heziketa (Paideia)

Heziketa ezjakintasunetik jakintzarako bidea da, Ongiaren ideiara iristeko ibilbidea, lau ezagutza-mailak gaindituz. Bide luze eta latza da, gizakia ez baita berez bere egoeraz jabetzen. Ibilbide hau arimak egin behar du, ideien ezagutza berezkoa baitu (innatismoa), nahiz eta ahaztuta eduki. Heziketaren bidez anamnesia (oroitzapena) lortzen da, ariman dauden ideiak "erdituz".

Heziketaren oztopo nagusia periagoge (arima birkokatzea) da, hau da, zentzumenen mundutik adimenaren mundura igarotzea. Pauso horrek hausnarketara bultzatzen du arima (Haitzuloaren mitoaren 3. fasea). Horretarako, arte predialektikoak landu behar dira.

Dualismo Antropologikoa: Arima eta Gorputza

Platonen dualismo antropologikoaren arabera, gizakia bi errealitatez osatuta dago: gorputza eta arima. Biak, ordea, izaera desberdinekoak dira, eta haien arteko lotura ez da naturala, istripuzkoa baizik.

Arima, Gizakiaren Berezitasuna

Arima da gizakiaren ezaugarri bereizgarria, bizitzaren eta mugimenduaren printzipioa. Hilezkorra, perfektua eta Ideien Munduarekin lotua dago. Arimak aurre-existentzia (gorputzarekin elkartu aurretik existitzen zen) eta post-existentzia (gorputza hil ondoren bizirik dirau) ditu. Bi munduen arteko zubi-lana egiten du.

Platonek arimaren hiru atal bereizten ditu (Fedro elkarrizketan azaldua, gurdi hegadunaren mitoaren bidez):

• Arrazoi-arima: Hilezkorra den bakarra. Bere zeregina beste biak gidatzea da.
• Arima suminkorra: Oldarkortasunarekin eta borondatearekin lotua.
• Irrintza-arima: Oinarrizko grina eta nahiekin lotua.

Arrazoi-arimak beste biak gidatzen dituenean, arima orekan dago eta bere betiko bizilekuan (Olinpoan) mantentzen da. Oreka galtzen duenean, ordea, gorputz lurtar batekin elkartzen da. Gorputzarekin bat egitean, arimak ideien ezagutza ahazten du (amnesia). Haren helburua, bizitzan zehar, gorputzetik askatu eta jakintza hori berreskuratzea da, anamnesi prozesuaren bidez.

Gorputza, Arimaren Kartzela

Gorputza hilkorra eta inperfektua da. Arima oreka galtzean gorputzarekin elkartzen da, eta gorputza arimarentzat kartzela bihurtzen da. Gorputzak oztopatu egiten du arimaren jakintzarako bidea, mundu honetako grinetara bultzatzen baitu, irrintza-arima eta arima suminkorra indartuz. Arimak bere bidea egin ahal izateko, arrazoi-arimak beste bi atalak menderatu eta oreka berreskuratu behar du.

Hiri Ideala: Justizia eta Politika

Platonen arabera, gizakia berez izaki soziala da; hiria (polis) da bere toki naturala, unibertsoaren ordenan dagokiona. Gizaki bakoitzak berezko izaera baten arabera taldean leku bat betetzen du, eta bere zeregina betez, talde osoaren ongia lortzen laguntzen du. Horrela lortzen da gizartearen helburu gorena: Ongia. Ondorioz, hiritar bakoitzaren ongia eta zoriona ere bermatzen dira.

Gizaki Zuzena eta Justizia

Justizia unibertso osoari dagokion ordena da. Gauza eta izaki bakoitzari berezko lekua eta ordena bilatzea da zuzentasuna. Gizakiei dagokienez, justizia arimaren baitan dauden hiru zatien arteko orekan datza, bakoitzak bere egitekoa betetzen duenean:

• Arrazoi-arimak pentsamendua eta nahimena gidatzen ditu.
• Arima suminkorrak oldarkortasuna bideratzen du.
• Irrintza-arimak nahiak eta grinak neurriz asetzen ditu.

Hiru atal horiek harmonian funtzionatzen dutenean, gizaki zuzena dugu.

Aginte Ereduak

Hiriaren aginteak ondasunen ekoizpena eta hiritarren beharrizanak asetzea du helburu. Platonek gobernu-eredu eredugarri bat eta haren endekapenak deskribatzen ditu:

• Aristokrazia: Gobernu idealena. Jakintsuek (filosofoek) soilik gobernatzen dute, Ongiaren ideia ezagutzen baitute.
• Timokrazia: Ohore- eta botere-goseak bultzatutako gobernu-era, non gobernariak lurrez eta ondasunez jabetzen diren.
• Oligarkia: Agintariak aberatsak eta diruzaleak diren gobernua.
• Demokrazia: Gobernatzeko prestakuntzarik ez dutenek agintea lortzen dutenean sortzen da.
• Tirania: Gobernu-modu guztien artean okerrena, agintari bakar baten gehiegikerian oinarritua.

Ezagutzarako Bidea: Ikasketak eta Dialektika

Heziketa-prozesua gauzatzeko, Platonek hainbat jakintza-arlo landu behar direla dio. Haurtzaroan soinketa eta musika landu ondoren, ibilbide intelektuala hasten da.

Arte Predialektikoak

Lehenik, arte predialektikoak landu behar dira, arima itzalen mundutik ideien mundurako bidea egiten laguntzeko. Haien helburua ez da egia ematea, baizik eta adimena esnatzea eta hausnarketara bultzatzea, kontraesanak sortuz. Arte horiek (Haitzuloaren mitoaren 3. fasea) honako hauek dira:

• Geometria
• Aritmetika
• Astronomia
• Harmonia

Dialektika, Benetako Zientzia

Jakintzarako bidearen azken urratsa dialektika da, egiazko zientzia (episteme) bakarra, Ongiaren ideiara garamatzana. Dialektikaren bidez, ideien mailaketa egiten da, ideiaz ideia igoz eta haien arteko loturak aztertuz, gailurrean dagoen ideia gorenera iritsi arte: Ongia. Prozesu hau elkarrizketaren bidez egiten da, Sokratesen metodoari jarraituz:

• Ironia: Galdera-erantzunen bidez, solaskidea bere aurreiritziez eta ezjakintasunaz jabetzen da.
• Maieutika: Solaskideari laguntzen zaio egia bere barnetik "erditzen", anamnesi prozesua osatuz, jakintza a priorikoa baita (innatismoa).