Zein dira agente geologiko nagusiak?

Haizea, glaziarrak, ur basak, ibaiak, lurpeko ura eta itsasoak dira sei agente nagusiak. Guztiek eguzki energiari esker funtzionatzen dute.

Zer da moldaketa karstikoa?

Lurpeko ura, karbono dioxidoa disolbatuta duelako azidoa izanik, harri batzuk disolbatzen dituen prozesua da. Dolinak, lapiak, haitzuloak eta estalagtitak sortzen ditu.

Zer gertatzen da ibaiaren erdi ibilguan?

Malda txikiagoa denez, garraioa da prozesu nagusia. Meandroak ugariak dira, hormak higatzen dira eta barrualdean sedimentuak pilatzen dira.

Agente geologikoak: higadura, garraioa eta sedimentazioa

Laburpena

Dokumentuak lurrazala aldatzen duten sei agente geologiko nagusiak aztertzen ditu: haizea, glaziarrak, ur basak, ibaiak, lurpeko ura eta itsasoak. Higadura, garraioa eta sedimentazioa prozesuak azaltzen ditu, eta agente bakoitzak sortzen dituen erliebe-formak deskribatzen ditu.

Funtsezko puntuak

Agente geologikoak eguzki energiari esker funtzionatzen dute eta harrizko materialak garraiatzen dituzte.
Haizeak deflazioa, urradura eolikoa eta sedimentazioa eragiten ditu; dunak eta barjanak sortzen dira.
Glaziarrak kasko glaziarretan eta glaziar alpinoetan bereizten dira; zirkua, horn eta morrenak sortzen dituzte.
Ur basek ildoak, sakanak, karkabak eta maitagarrien tximiniak sortzen dituzte.
Ibaiaren goi ibilguan higadura nagusia da, erdi ibilguan garraioa eta behe ibilguan sedimentazioa.
Lurpeko uraren karbono dioxidoak harri batzuk disolbatzen ditu, moldaketa karstikoa eraginez (dolinak, haitzuloak, estalagtitak).

Frogatu zeure burua

Lurrazala etengabe aldatzen ari da agente geologikoen eraginez. Sei agente nagusi daude, eguzki energiari esker funtzionatzen dutenak. Eguzki energiak aire masen eta uraren zikloa eragiten du. Agente hauek dira:

Haizea
Glaziarrak
Ur basak
Ibaiak
Lurpeko ura
Itsasoak

Agente geologikoek harrizko materialak garraiatzen dituzte goragunetatik arro sedimentarioetara. Gainera, desplazatzen den fluidoaz osatuta daude: airea, ura eta izotza.

Haizea

Definizioa: Mugitzen den aire masa da haizea. Mugimendu horren bidez materialak garraiatzen ditu energiaren arabera. Material handiak ere eraman ditzake, adibidez, legarrak.

Deflazioa: Leku horretan partikula finak eramaten dituenean, lekua higatzen da, eta horri deflazioa deritzo.

Urradura eolikoa: Haizeak harea eramaten duenean, harrien kontra jotzean higatu egiten ditu, eta horri urradura eolikoa esaten zaio.

Haizea ahuldu egiten denean, materialak sedimentatzen ditu.

Dunak: Mugitzen dira haizearen arabera, haizealdetik haizeberantz, eta batzuetan arriskutsuak izan daitezke.

Haizearen eraginez sortutako formak:

Perretxiko erako harriak: Korrosioaren ondorioz sortuak, gehienbat.
Barjanak: Ilargi erdiko formako dunak.
Loessa: Haizeak utzitako buztinetan gramineoak ondo hazi daitezke.

Glaziarrak

Definizioa: Kontinenteetan dauden izotz masa iraunkorrak dira. Glaziarrak mugitzen dira, klima polarreko zonetan eta mendirik altuenetan daude. Elur geruzak bata bestearen gainean pilatu ahala, beheko geruzak konprimitu egiten ditu.

Bi mota:

Kasko glaziarra: Groenlandian eta Antartikan daude, eta erliebea erabat estaltzen dute.
Glaziar alpinoak: Goi mendietan daude, eta zirkua eta mihia dituzte.

Glaziarren eraginez sortutako formak:

Zirkua: Elurra pilatzen den lekua.
Glaziar mihia: Sedimentu ugari garraiatzen ditu. Sedimentuak pilatzen direnean, morrenak sortzen dira, eta izotzak mugitzen ditu.
Horn: Erliebe malkartsua sortzen den gailurra.
Aurreko morrena: Hauek dira glaziarrak sedimentatu dituen morrenak.

Ur Basak

Definizioa: Ibilgu finkorik gabeko urak dira. Ur hauek ildoak sortzen dituzte lurzoruan, eta ildoak sakondu ahala, sakanak sortzen dira.

Malda handiko lekuetan karkabak eratzen dira.

Zutabeen goiko materialak behekoak baino oso erresistenteagoak badira, maitagarrien tximiniak sortzen dira.

Askotan, ildoek ibilgu batean lotzen dira, eta uharreak sortzen dira.

Ur basen sistemaren guneak:

Harrera arroa, hustubidea eta deiekzio konoa. Sedimentazioa da prozesu nagusia gune hauetan.

Hustubidea: Inbutu itxura du. Euria hemen batzen da, eta higadura, batez ere, gertatzen da.
Deiekzio konoa: Amaierako zona da, malda gutxikoa, eta sedimentazioa gertatzen da bertan.
Harrera arroa: Erdiko zona da, malda handikoa, eta higadura eta garraioa gertatzen dira bertan.

Ibaiak

Definizioa: Ibaiak ubide iraunkorrak dira.

Hiru zona dituzte:

Goi ibilgua: Malda handia da, eta higadura da prozesu nagusia. Zona honetan, ibaiek ibilgua higatzen dute, sakondu egiten dute, eta V estu itxura sortzen dute.
Erdi ibilgua: Malda txikiagoa da, ibilgua zabaltzen da, eta nagusitzen den prozesua garraioa da. Zona honetan oso ugariak dira meandroak. Hormak atzera bultzatzen dituzte (higadura), eta barrualdean sedimentuak pilatzen dira (sedimentazioa). Horrela, ibar zabalagoa sortzen da.
Behe ibilgua: Sedimentazioa da prozesu nagusia, eta maldarik ez dago ia. Sedimentu gehienak itsasora iristen dira. Bokalean pilatzen dituen materialen kantitatea handiegia bada, olatuek ezin dute delta eraman.

Uhode lautada: Ibaiak gainez egiten duenean urpean geldi daitekeen lur eremuari deritzo.

Lurpeko Urak

Lurzoruan iragazten den ura azidoa da, karbono dioxidoa disolbatuta duelako, eta harri batzuk disolba ditzake. Ondorioz, bi prozesu hauek gertatzen dira:

Moldaketa karstikoa:

Gainazaleko moldaketa karstikoa: Dolinak (lurzoruaren sakonuneak) eta lapiazak sortzen dira.
Lurpeko moldaketa karstikoa: Haitzuloak, galeriak, simak, estalagtitak eta estalagmitak sortzen dira.