Ortega: arrazionalismoaren kritika eta bizi-arrazoia
Ortegak, bestalde, kritika zorrotza egiten dio ohiko arrazoimen arrazionalistari. Platon, Aristoteles edo Descartes bezalako pentsalariek oso ezarriak duten ikuspegia guztiz oker gisa ikusten du. Arrazionalismo filosofikoaren arabera, egia guztizkoa eta aldaezina da, eta gizakiaren arrazoimen-guneek soilik izan dezakete hori ezagutzeko gaitasuna—hau da, bizitzarik gabeko arrazoien esentziak. Horrela, arrazionalismoak amildegi handi bat sortzen du gizakiaren bizitza konkretuaren eta arrazoimenak eraikitzen duen eremu abstraktuaren artean. Arrazionalismoa, beraz, bizitzaren eta historiaren aurkakoa dela uste du Ortega-k.
Bizi arrazoia: arrazoimen abstraktuaren alternatiba
Ortegaren iritziz, arrazoimen abstraktuak ezin du antzeman bizitzari dagozkion errealitate konkretua; izan ere, bizitza izatez ezegonkorra, denborazkoa eta historikoa da. Arrazoimen abstraktuaren ordez, bi arrazoimen mota proposatzen ditu Ortega-k, eta horien artean bizi arrazoia nabarmentzen da.
Bizi arrazoia historikoa da
Bizi arrazoia historikoa da. Bizitzak aurkezten dituen egoeren artean aukeratu egin behar da, azken finean jarduna baitira. Gizaki bat aztertzerakoan, haren historia kontuan hartu behar da: bakoitzak egoerara egokitutako programa bat prestatzen du ingurunearen arabera eta hori betetzen saiatzen da. Gertakariak modu egokian ulertu nahi baditugu, lehenik eta behin ikertu behar dugu nola eta zergatik izan diren.
Kontzeptu konkretuak eta etengabeko aldaketak
Bizi arrazoi historikoak kontzeptu konkretuak erabiltzen ditu. Ortegaren ustez, izaki bizidun izateak etengabeko aldaketak dakartzan heinean, haren berezko egoera ez dutela nullifikatzen edo zapaltzen bermatzen duten kontzeptuen bidez pentsatu behar da. Beste era batera esanda, kontzeptu abstraktu eta etengabeak edukitzea baino, kontzeptu horiek eduki konkretuz betetzea beharrezkoa da; modu horretan bakarrik lor daiteke benetako ezagutza.
Perspektibismoaren doktrina
Perspektibismoaren doktrina. Bizitza bakoitzak ikuspegi propioa dakarkio errealitateari; beraz, bizitza guztiak eta ikuspegi guztiak balioztatu behar dira unibertsoa edo egia osoa antzemateko. Ikuspegi guztiak artikulatu ezean, inoiz ezin izango dugu egia osoa osoki ulertu.
Egia, erlatibismoa eta absolutismoa
Ez bizi arrazoi historikoak eta ez perspektibismoak ez dakarte erlatibismoa, absolutismoa baizik. Ortegaren arabera, bizi arrazoien eta perspektibismoaren ondorioetatik ez da erlatibismoa ateratzen, baizik eta egiazkoaren eta egia kontzeptuen inguruko tratamendu absolutistagoak. Bere ustez, egia badagoela sinistea ezinbestekoa da gizakiaren bizitzarako; bestela, bizitza guztiz alferrikakoa izan liteke.
Bestalde, bizi arrazoien doktrinak erakusten digu ezin dugula entitate absoluturik onartu: errealitatearen ezaugarri konkretuak dira benetako ezagutzaren edukia. Era horretan, ezin da esan errealitate mota bakarrik bi daudenik; areago, errealitate bakarra egon balitz —erlatiboa izanik ere—, bakarra izateagatik absolutu moduan balioko luke.
- Gakoak: historiaren garrantzia, kontzeptu konkretuen beharra, ikuspegi anitzak eta egia-ren ontologia.