Oinarrizko Ekonomia: Formulak eta Diru Motak
Oinarrizko Ekonomiaren Kontzeptuak
Formulak
- K + G + I - IA) + (X - M)
- K > K.Priv (Kutxa Pribatua)
- G < K-publ (Kutxa Publikoa)
- I > Inb. Gord. (Inbertsio Gordina)
- IA > Izaki. Ald. (Izaki Aldakorra)
- X > Exp (Exportazioak)
- M > Inp (Importazioak)
- LSG + EUEG = Langil. sold. Gord. + Uztiap. emaitza Gord.
- Gabia = Gordina - Depresiazioa
- Gordina = Garbia + Deprezioa
- FK = MP - Zeh Zerga + Ekoizp Dirulag (Funtsezko Kostua)
- MP = FK + Zeh Zerga - Ekoizp Dirulag (Merkatu Prezioa)
- P.N = BP + Mundurekiko Errenta Garbia + Munduarekiko Langileria Garbia (Produktu Nazionala)
- Aldaketa Erlatiboa = (P2020 - P1939) / P1939
- Ekarpena = Aldaketa erlatiboa * Pisua
Diru Motak
Diru Merkataritza
Diru merkataritza da berez balioa duen ondasun bat. Ondasun moduan eta diru moduan erabiltzen da.
Baldintzak:
- Iraunkorra
- Homogenioa
- Mantenu kosterik ez
- Eramangarria
- Zatigarria
- Balio aproposa
Diru Motaren Bilakaera
- Diru Metalikoa: Metalak diru moduan. Sistema pluru metalikoa (bi metal).
- Diru Papera: Europan XVII. mendean agertu zen. Banku billete bat ziurtagiri bat da. Banku batzuek porrot egin zuten gehiegi emateagatik. Soluzioa: Banku Nazionala.
- Diru Fiat: Diru papera arazoak (inflazioa) sortzen zituenean. Bankuak porrot egin eta hauek jendeari kaltegarriak zirenez, estatuak debekatu zien banku pribatuei jaulkipena. Handik aurrera, banku zentralak jaulkitzeko monopolioa hartu zuen, billete kopurua urreen erreserbangatik mugatuz. Normalean betetzen da, baina krisialdi gogorretan estatuak billete gehiegi jaulkitzen zituen, eta horrek inflazioa sortzen zuen. Orain dela 50 urte amaitu zen sistema hori. Handik aurrera, diru fiat erabiltzen dugu.
Bankuak
Bankuak enpresa pribatuak dira, eta finantziazko bitartekaritza egiten dute: Aurrezkiak dituztenak eta maileguak behar dituztenak elkartzen dituzte.
Hiru eragiketa nagusi egiten dituzte:
- Aurrezkiak jaso (gordailu).
- Maileguak eskaini.
- Beste zerbitzu batzuk eman (ordainketa aukera, inbertsio laguntza).
Gordailu Motak
- Aurrezki gordailua: Dirua ateratzeko balio du, txartelak lortzeko, helbideratzeak eta trasferentziak egiteko. Ez dute interesik ordaintzen.
- Kontu korronteak: Txekeak edukitzeko balio du. Ez dute interesik ordaintzen.
- Eperako gordailuak: Gordailu honetan jartzen dituzun diruak ezin dira erabili epea amaitu arte (6 hilabetik 3 urtera arte). Interesak ordaintzen dira.
Maileguak
Lau irizpide nagusiren arabera sailkatzen dira:
- Norentzat: Nor dagoen mailegua eskatzen duen pertsona edo enpresa.
- Zertarako erabiliko den: Adibidez, familiarentzat hipotekak eta kontsumorako kredituak; enpresentzat inbertsioentzakoak.
- Epearen arabera: Laburra (< 1 urte), Ertaina (1-5 urte), Luzea (> 5 urte).
- Interesaren arabera: Bi interes mota daude: Interes finkoa (hau ez da aldatuko epe osoan) eta Interes aldakorra (hau aldatzen doa, Euribor eta prima arabera).