Mendizabalen Desamortizazioa (1836): Testu Historikoaren Azterketa

Mendizabalen Desamortizazioaren Azterketa (1836)

1. Testuaren Sailkapena

Testu hau oinarrizko iturri historikoa da. Edukiaren aldetik, politiko-ekonomikoa da, eta formaren aldetik, gutun edo dekretu baten zati bat dirudi (nahiz eta hasieran gutun gisa aipatu). Egilea Juan Álvarez Mendizabal da, garaiko Ogasun ministroa. Testua, jatorriz, publikoa litzateke Gaceta de Madrid-en argitaratu bazen (1836ko otsailaren 21ean), nahiz eta Maria Kristina erreginaordeari zuzendutako azalpen edo justifikazio baten parte izan daitekeen. Beraz, nazio mailakoa da. Helburu nagusia Elizaren ondasunak saltzearen (desamortizatzearen) abantailak eta beharra azaltzea da.

Testua Isabel II.aren adingabeko erregealdian kokatzen da, Maria Kristina Borboikoa erregeorde zela eta Mendizabal Ogasun ministro. Garai liberalean gaude, Lehen Karlistaldia (1833-1840) martxan dagoela.

2. Analisia

Hiztegi Lagungarria

• Desamortizazioa: Ordura arte saldu ezin zitezkeen ondasunak (Elizarenak, udalenak...) merkaturatzeko prozesu legala, normalean estatuaren zorrak ordaintzeko edo ekonomia sustatzeko helburuarekin.
• Isabel II.a: Espainiako erregina (1833-1868), 3 urterekin tronuratu zena.
• Maria Kristina Borboikoa: Fernando VII.aren laugarren emaztea eta Isabel II.aren ama. Erregeorde izan zen 1833tik 1840ra.
• Jabetza pribatua: Liberalismoaren oinarrizko printzipioetako bat, desamortizazioaren justifikazio ideologikoa indartzen duena.

Ideia Nagusiak

Testuak desamortizazioaren helburu nagusiak azaltzen ditu:

• Zor Nazionala bideratzea edo murriztea.
• Espainiako ekonomia sustatzea, lurrak merkatu librean sartuz.
• Gobernu liberala eta Isabel II.a erreginaren tronua indartzea, erosle berriak erregimenaren aldeko bihurtuz ("jabe-familia oparo bat sortzea").

Ideia nagusia, beraz, Elizaren ondasunak saltzeak ekarriko lituzkeen onura politiko eta ekonomikoak azpimarratzea da, bereziki zor publikoari aurre egiteko tresna gisa.

3. Testuinguru Historikoa

Fernando VII.a hil (1833) baino lehen, Berrespen Pragmatikoa onartu zuen, Lege Salikoa (emakumeak tronutik baztertzen zituena) indargabetuz. Horri esker, bere alaba Isabel II.a erregina bihurtu zen. Erregea hil zenean, Isabelek hiru urte besterik ez zituenez, bere amak, Maria Kristinak, hartu zuen erregeordetza.

Erabaki honek ondorengotza gatazka bat piztu zuen Fernando VII.aren anaia Karlos Maria Isidrorekin (Karlos V.a erregegai karlista), honek tronua beretzat eskatzen baitzuen Lege Salikoan oinarrituta. Horrela hasi zen Lehen Karlistaldia (1833-1840), Isabel II.aren aldeko liberalak eta Karlos Maria Isidroren aldeko absolutistak (karlistak) aurrez aurre jarri zituena.

Liberalismoaren Bilakaera eta Karlistaldia

Maria Kristinaren helburu nagusia alabaren tronua salbatzea zenez, hasieran liberal moderatuengana hurbildu zen. Liberalak, ordea, bi joera nagusitan banatuta zeuden:

• Liberal moderatuak: Koroari botere handia aitortzearen eta errolda-sufragio oso murritzaren aldekoak.
• Liberal progresistak: Cadizko Konstituzioaren espirituaren eta erreforma sakonagoen aldekoak, subiranotasun nazionala eta eskubide zabalagoak defendatuz. Erregearen boterea mugatu eta Parlamentuari eman nahi zioten.

1834an Errege Estatutua aldarrikatu zen, gutun aitortu izaera zuen sasi-konstituzio moderatu bat, bi ganberako Gorteak (Estamentu Nobleena eta Prokuradoreena) aurreikusten zituena. Hala ere, Gobernuaren eta Gorteen arteko harremanak tirabiratsuak izan ziren, eta Karlistaldiaren gastuek egoera ekonomikoa larriagotu zuten.

Testuinguru honetan, 1835ean boterera iritsitako gobernu progresistak (Mendizabal buru zuela hasieran, eta Ogasun ministro geroago) 1836ko desamortizazioa bultzatu zuen. Helburua argia zen: Elizaren (batez ere klero erregularraren) ondasunak salduz dirua lortzea gerra finantzatzeko, zor publikoa murrizteko eta erregimen liberalaren aldeko oinarri sozial bat (lur-jabe berriak) sortzeko.

Politikoki, garai nahasia izan zen. 1836an bertan, La Granjako Sarjentuen matxinadak Maria Kristina behartu zuen 1812ko Konstituzioa berrezartzera eta gobernu progresista bat izendatzera. Honek 1837ko Konstituzio progresista berria ekarri zuen. Gerraren amaierak (Bergarako Besarkada, 1839), Espartero jeneral progresistaren protagonismoarekin, Euskal Herriko foruen egoera aldatuko zuen.

Gerra amaitu ostean, moderatuen eta progresisten arteko botere lehiak jarraitu zuen. Militarrek (Narvaez moderatua eta Espartero progresista) protagonismo handia hartu zuten. Azkenean, Maria Kristinak erregeordetzari uko egin behar izan zion 1840an, eta Espartero jenerala bihurtu zen erregeorde (1840-1843).