Ludismoa, Kartismoa eta langileen mugimendua (XIX.)

Ludismoa eta Kartismoa

Ludismotik kartismora. Mekanizazioa beren egoeraren errudun zela uste zuten langileek makinak suntsitzeari ekin zioten; hori zen ludismoa. Mugimendu kaotikoa eta antolaketarik gabekoa izan zen, amorruak bultzaturik; gobernuek erraz zapaltzeko erraztasunak izan zituzten, gudarostearen laguntzaz.

Kartismoaren lehen erantzunak (1824 eta 1838)

Lehen erantzuna 1824an eman zuten langileek. Urte hartan, Ingalaterrako Parlamentuak langileen elkarteak sortzeko legeren bat onartu zuen. Handik aurrera, sindikatuek langileen babeserako borrokari ekin zioten. 1838an Kartismo mugimendua sortu zen.

Kartismoak proletarioen aldeko hainbat eskaera politiko bildu zituen, besteak beste:

• sufragio unibertsala,
• ezkutuko bozketa,
• parlamentariei soldata ordaintzea.

Proposamen horien helburua zen langileei bizitza politikoan parte hartzeko aukera ematea, parlamentuan parte hartuz beren egoera sozio‑laborala aldatzeko politikak bultzatuz.

1848: Marx eta Engels eta ideologia finkatzea

1848an Karl Marxek eta Friedrich Engelsek Alderdi Komunistaren Agiria argitaratu zuten, langile mugimenduaren lehen oinarri ideologikoak finkatuz.

1. Nazioartea: zatiketa, sozialismoa eta anarkismoa

1. Nazioartekoa eta langile mugimenduko zatiketak: 1860ko hamarkadara arte industrializazioa hedatuta zegoen Europan, eta klase gizartearen egitura horrek langile klase indartsua antolatzera eraman zuen. Marxek Nazioartearen hasierarako deialdia egin zuen, mundu mailako proletarioen borroka koordinatuko zukeen erakunde bat sortzeko deia emanez. 1854an, Londresen langileen nazioarteko elkartea —1. Nazioartekoa— sortu zen. 1871eko Parisko gertaerek eta Marxen eta Bakuninen arteko eztabaidek krisialdia eragin zuten: zatiketa gertatu zen, eta sozialismoaren eta anarkismoaren joerak agertu ziren.

2. Nazioarteko ondorengo garapena: sozialista mugimenduaren etena eta hazkuntza

2. Nazioarteko gorabeheretatik harago, langile-mugimendu sozialistak aurrera jarraitu zuen. Erakunde politiko horien bultzadari esker, alderdi eta sindikatu sozialistak sortu eta garatu ziren. Espainian, 1879an Pablo Iglesiasen eskutik PSOE alderdi sozialista sortu zen, eta 1888an UGT sindikatu sozialista eratu zen.

Industrializazioaren ondorio sozialek eta langileriaren kontzientzia berriak milaka langile erakartzen hasi ziren eta mugimendu indartsuagoa eratuz. Gobernuek, langileek bultzatuta, proletarioak babesteko legeak egin behar izan zituzten.

Euskal eskala eta nazionalismoaren loturak

Euskal nazionalismoaren mugimenduan, Solidaridad de Obreros Vascos bezalako langile‑elkarteak sortu ziren, tokiko errealitate sozialak eta nazionalak lotuz.

1917 eta komunismoaren eragina

1917an, komunismoaren ildoaren baitan, langile‑iraultzaren garaipenaren ondoren lehen gobernu komunista agintera iritsi zen Errusian.

Laburpena

• Ludismoak makinen suntsiketa eta erresistentzia bortitza bultzatu zuen.
• Kartismoak eskaera politiko zehatzak aurkeztu zituen, langileen parte hartzea bultzatuz.
• Marx eta Engelsen ideiek eta Nazioartearen egituek langile mugimenduaren egitura eta ideologia markatu zituzten.
• Ondorioz, Europa eta Espainian alderdi eta sindikatu sozialistak sortu ziren; baita tokiko langile antolakuntzak ere.