Liberalismoaren Krisia, Faxismoa eta Nazismoaren Gorakada: Italia eta Alemania

Liberalismoaren Krisia eta Totalitarismoaren Gorakada: Faxismoa Italian eta Nazismoa Alemanian

1898ko Krisia eta Liberalismoaren Zalantzak

1898an, Espainiak bere azken koloniak galdu zituen (Kuba, Filipinak eta Puerto Rico), 1895ean Kuban piztutako independentzia-mugimenduaren ondorioz. Gertaera honi "1898ko Hondamendia" deitzen zaio. XIX. mendearen amaieran, sistema politiko liberal eta demokratikoa politika masiboa bideratzeko egokientzat jotzen zen. Hala ere, Bigarren Industria Iraultzaren (1850) ondorio ekonomikoek kapitalismoaren irudia aldatu zuten. Industriek teknologia berrietara egokitzeko kanpoko finantzaketa behar izan zuten, zorpetzea areagotuz eta enpresa txikiak desagerraraziz. Honek lehia librea murriztu eta prezioen igoera ekarri zuen.

Italiako Faxismoa: Mussoliniren Botere-nahia

1919an, Benito Mussolinik Italiako gizartearen krisia aukera politikotzat jo zuen. Fascio Milanese di Combattimento sortu zuen, hasieran jarraitzaile gutxi batzuekin. Fiume hiriaren inguruko eztabaida nazionalista erabili zuen bere jarraitzaile-kopurua handitzeko. Il Popolo d'Italia egunkaritik, Mussolinik eta talde faxistek Fiumeren anexioa eskatzen zuten, gobernua ahultzat salatuz.

Faxistek, "alkondara beltzak" izenez ezagunak, indarkeria erabiltzen zuten ezkerreko alderdi, sindikatu eta "boltxebiketzat" jotzen zituztenen aurka. Manganelloa (porra) eta squadristi (talde faxistak) erabiliz, grebalariak eta nekazari errebindikatzaileak izutzen zituzten. Ondorioz, faxismoak baliabideak eta afiliatuak lortu zituen (1921eko apirilean 80.746 eta azaroan 217.256), Italia osora hedatuz.

Alemaniako Nazismoa: Hitlerren Bidea Botere Gorenaraino

Lehen Mundu Gerraren porrotaren ostean, Alemania errepublika bihurtu zen, Weimar Konstituzioarekin (1919), ezaugarri demokratikoekin. Hala ere, XIX. mendeko liberalismoak ospea galdu zuen. Alemaniako erakundeek tradizio antiliberala eta aristokratikoa zuten. Weimarko Errepublikak ezin izan zion egonkortasuna eman erregimen demokratikoari, krisi ekonomiko larria (inflazioa eta langabezia), nazionalismo autoritarioaren aldeko elite militar eta intelektualak, gudari ohiak, gerra-ordainen zama eta ezker politiko aktiboa zirela eta.

Eliteko liberalismoak autoritarismora jo zuen (Papen eta Schleicher jeneralen gobernuak). "Garagardotegiko Putsch"-aren (Munich, 1923) porrotaren ostean, NSDAP alderdia (Alderdi Nazionalsozialista) agertu zen, Adolf Hitler buru zuela, jarrera ultranazionalista eta arrazistekin.

Botere-hartzea Konparatua: Nazismoa eta Faxismoa

Nazismoa: 1923ko "Garagardotegiko Putsch"-aren porrotaren ondoren, Hitlerrek estrategia aldatu zuen. NSDAP alderdiak hauteskundeetan arrakasta handia lortu zuen propaganda kanpaina bizi eta moderno bati esker, SA talde paramilitarren indarkeriari esker, negozio-gizon handien eta Alfred Hugenberg eskuindarraren babesari esker, eta estatuko goi-karguen (Hindenburg presidentea) eta Reichswehr-en laguntzari esker. Hitler kantziler izendatu zuten 1933ko urtarrilaren 30ean. Ondoren, Legebiltzarra desegin eta hauteskundeak deitu zituen. 1933ko martxoaren 5eko hauteskundeak indarkeria giroan egin ziren. Reichstag-i su ematearen aitzakiarekin (komunistei egotzita), herritarren eskubideak eten ziren. Botoen %44rekin eta "Aginte Osoaren Legea"rekin, Hitler Alemaniako diktadore bihurtu zen. Legebiltzarreko instantziak desegin zituen, NSDAP ez beste alderdi guztiak debekatu zituen, aurkariak erail zituen ("aizto luzeen gaua", 1934ko ekainaren 30ean), eta bere burua Alemaniako Führer izendatu zuen.

Faxismoa: 1921eko maiatzeko hauteskundeetan 35 eserleku lortu ondoren, mugimendua Alderdi Nazional Faxista bihurtu zen. Mussolinik boterea indarrez hartzea erabaki zuen. Faxismoak Erromaren okupazioa antolatu zuen miliziekin, erregea gobernua eskaintzera behartzeko (urriaren 28an). Armadaren neutraltasunarekin eta patronalaren babesarekin, Vittorio Emanuele III.a erregeak gobernua eskaini zion Mussoliniri. 1924ko gertaera larrien ondoren (Mateotti eta oposizioko beste buruzagi batzuen hilketa), Mussolinik botere osoa bere gain hartu zuen 1925eko urtarrilaren 3an, eta faxismoratze-prozesu azkarra abiatu zuen, Giovanni Gentilek antolatutako estatu totalitarioan oinarrituta.

Holokaustoaren Jatorria: Errepresioa eta Arrazakeria

Bi erregimenek oposizioa erabat suntsitzeko politika bideratu zuten. Zuzenbide-estatuaren ezaugarriak deuseztatu zituzten, errepresio politikorako erakunde espezifikoak sortuz.

Italian (1926), Delitu Politikoen Auzitegia sortu zen, heriotza-zigorra berrezarri zen, alderdi politikoak eta sindikatuak desegin ziren, egunkariak itxi ziren, eta polizia politikoa (OVRA) sortu zen. Ehunka mila italiar erbesteratu ziren, eta beste milaka batzuk Italian bertan espetxeratu zituzten.

Alemanian, legeak zentzua galdu zuen. Erakunde publiko eta pribatuetan "garbiketa" egin zen: Reichen aurkako literatura desagerrarazi zen, eta erregimenaren aurkakoak eta juduak funtzionario eta zerbitzu zibiletatik kanporatu zituzten. Arrazakeria kulturala eta nazien ideologia elkartu ziren, errepresioa areagotuz: juduak, eslaviarrak, atzerritarrak eta gutxiagotzat hartzen ziren guztiak sistematikoki deuseztatu zituzten (esklabo gisa erabiliz, etab.).

SS eta Gestapo funtsezkoak izan ziren errepresio horretan. Haien eginkizunak ziren estatu naziaren etsaien detekzioa, oposizioaren neutralizazioa eta alemaniar herriak ideologia naziarekin zuen konpromisoa zaintzea. Heinrich Himmler SS-en burua izan zen. Hasieran 280 kide zituen, baina 1933an 50.000 inguru, eta 1934an 209.000. Himmler, Hitler bezala, arrazista fanatikoa zen.

Weimarko Errepublika: Demokraziaren Porrota

Weimarko Errepublika (1919-1933) Alemaniako erregimen politikoa izan zen Lehen Mundu Gerraren ostean. Weimar hirian nazio-batzarra bildu zen konstituzioa idazteko. Errepublikaren izen ofiziala Deutsches Reich zen. "Weimarko Errepublika" historialariek erabilitako esapidea da.

Weimarko Errepublika Alemanian demokrazia liberala ezartzeko lehen saiakera izan zen. Garai gatazkatsua izan zen, eta Errepublikak ezin izan zion aurre egin. Adolf Hitlerrek eta Alderdi Nazionalsozialistak boterea lortu zutenean (1933), Gleichschaltung izeneko neurriekin, demokrazia de facto bertan behera utzi zuten.

Wilhelm II.ak erregetza utzi eta errepublika aldarrikatu zen 1918ko azaroaren 9an. Biltzar konstituziogileak Ebert hautatu zuen Errepublikako lehendakari, eta 1919ko urtarrilean konstituzio berria ezarri zen. Erregimen berriak ezin izan zien aurre egin gerraondoak ekarritako arazo larriei:

• Gerraren ondorioz, Alemaniak ordaindu beharreko indemnizazioek sortutako inflazioa.
• Langileen asaldatzea eta eskuin muturreko mugimendu nazionalisten hazkundea.

1923tik aurrera, Dawes planaren laguntzei esker, egoera hobetu zen, baina 1929ko krisi ekonomikoak langabezia areagotu zuen. Miseria-giro horretan, eskuin muturreko Alderdi Nazionalsozialistak gora egin zuen, eta 1933ko urtarrilean, Hitlerrek boterea hartu zuen, hauteskundeetan lehen indarra izan zirenean.