Lehen Mundu Gerra: Kausak, Garapena eta Ondorioak Europan

Europako Potentzia Nagusiak XIX. Mende Amaieran

Ingalaterra Viktoriarra

Mundu mailako potentzia nagusia zen, munduko merkataritzaren % 23 kontrolatzen zuen. Garapen zientifiko, teknologiko nahiz jakintzako handia izan zuen. Klase sozialak argi eta garbi bereizten ziren garaia izan zen.

Frantzia: Errepublika Demokratikoaren Eredua

Hirugarren Errepublikak hainbat lege sozial onartu zituen:

• 1874: 13 urtetik gorakoek lan egiteko baimena.
• 1884: Sindikatuak legeztatu ziren.
• 1892: Emakumeei gauez lan egitea debekatu zitzaien.
• 1905: 8 orduko lanaldia ezarri zen.
• 1907: Asteko derrigorrezko atsedenaldia onartu zen.
• 1910: Langileen pentsio sistema sortu zen.

Gainera, eskola publiko laikoa sustatu zen, Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa gauzatu zen eta Errepublikaren sinboloak (bandera, ereserkia) finkatu ziren.

Nola Bihurtu Zen Alemania Potentzia Handi

• Demografia: XIX. mendean Mendebaldeko Europako herrialderik jendeztatuena bihurtu zen (1850ean 35 milioi biztanle; 1910ean 65 milioi).
• Industria: Munduko bigarren potentzia industriala bilakatu zen, Britainia Handiko estrategiak jarraituz eta bankuen, Estatuaren eta industriaren arteko batasun sendoa lortuz.
• Politika: Sentimendu nazionalista indartsua zegoen, eta Gilen II.a Kaiserrak politika espantsionista eta militarista bultzatu zuen (Weltpolitik).

Lehen Mundu Gerraren Hasiera

Aliantza Blokeen Eraketa

• 1882 - Aliantza Hirukoitza: Alemania, Austria-Hungariako Inperioa eta Italia batu ziren. Helburuen artean, Frantzia isolatzea (Alsazia eta Lorrenaren auzia zela eta) eta potentzien arteko oreka aldatzea zeuden.
• 1907 - Entente Hirukoitza: Alemaniar mehatxuaren aurrean, Frantzia, Britainia Handia eta Errusia elkartu ziren. Honek Alemaniari fronte bikoitzeko gerraren arriskua sortu zion.

Gerraren Piztea (1914)

Gerra piztu zuen txinparta Frantzisko Fernando artxidukearen (Austro-Hungariako tronuaren oinordekoa) hilketa izan zen, Sarajevon (Bosnia), 1914ko ekainaren 28an. Atentatua Esku Beltza talde nazionalista serbiarrak burutu zuen.

Gertakarien katea:

1. Alemaniak babesa agindu zion Austria-Hungariari.
2. Austria-Hungariak ultimatum bat bidali zion Serbiari eta, onartu ez zuelakoan, gerra deklaratu zion.
3. Errusiak, Serbiaren aliatuak, bere armada mobilizatu zuen.
4. Alemaniak gerra deklaratu zien Errusiari eta haren aliatu Frantziari.
5. Alemaniak Frantzia azkar erasotzeko Belgika neutrala inbaditu zuen (Schlieffen Plana).
6. Belgikaren inbasioak Britainia Handia gerran sartzera behartu zuen, Alemaniari gerra deklaratuz.

Gerraren Garapena

Mugimendu Gerra (1914)

• Mendebaldeko Frontea: Alemaniak, Schlieffen Plana jarraituz, Belgika eta Luxenburgo inbaditu eta Frantzian sartu zen. Hala ere, Joffre mariskal frantziarrak armada berrantolatu eta alemaniarren aurrerapena geldiarazi zuen Marneko guduan (1914ko iraila).
• Ekialdeko Frontea: Errusiak Prusia inbaditu zuen, Alemania ustekabean harrapatuz, baina alemaniarrek, Hindenburg jeneralaren agindupean, errusiarrak garaitu zituzten Tannenbergeko guduan (1914ko abuztua). Ondoren, Alemaniak eta Austria-Hungariak errusiarrak atzera bota zituzten, Polonia eta Lituaniako zatiak okupatuz (1915).

Lubaki Gerra (1915-1917)

1914ko amaieratik aurrera, fronteak, batez ere Mendebaldekoa, egonkortu egin ziren. Soldaduek ehunka kilometroko lubaki-sistemak eraiki zituzten etsaien aurrerapena geldiarazteko. Gerra higadura-gerra bihurtu zen, oso gogorra eta hildako askorekin.

• Fronte berriak: Turkia eta Bulgaria Potentzia Zentralen alde sartu ziren. Italia, hasieran neutrala, Aliatuen alde lerratu zen 1915ean, fronte berri bat irekiz Austria-Hungariaren aurka Alpeetan.
• 1916ko gudu nagusiak:
  • Ypreseko guduetan (aurreko urtean hasiak) gas toxikoaren erabilera orokortu zen (Alemaniak erabilia lehenik).
  • Verdungo guduan (otsailetik abendura), frantziarrek alemaniarren erasoaldiari eutsi zioten galera izugarriekin.
  • Sommeko guduan (uztailetik azarora), aliatuen erasoak (batez ere britainiarrak) porrot egin zuen helburu estrategikoak lortzen, eta bi aldeek sekulako bajak izan zituzten.
• Itsasoko Gerra eta Blokeoak:
  • Jutlandiako gudua (1916): Britainiar eta alemaniar itsas armaden arteko borroka handiena izan zen. Emaitza argirik gabekoa izan bazen ere, britainiarrek itsas blokeoa mantentzea lortu zuten.
  • Urpeko gerra: Alemaniak bere urpeko ontziak (U-Boot) erabili zituen Aliatuen merkataritza-ontziak hondoratzeko, batez ere Britainia Handia itotzeko asmoz.
  • Itsas blokeoak: Britainia Handiak Alemania blokeatu zuen Mantxako kanalean eta Ipar Itsasoan. Aliatuek Turkia isolatzen eta Errusiarekin komunikazioa irekitzen saiatu ziren Gallipoliko lehorreratzearekin (1915), baina porrot handia izan zen.
  • Lusitaniaren hondoratzea (1915): Alemaniako urpeko batek Lusitania bidaiari-ontzi britainiarra hondoratu zuen. Haserrea piztu zuen AEBn, nahiz eta herrialdea ez zen berehala gerran sartu.

Gerraren Amaiera eta Ondorioak

Parisko Bake Konferentzia (1919)

1919an, herrialde garaileak Parisen bildu ziren bake-itunak negoziatzeko. Woodrow Wilson AEBko presidentearen 14 Puntuak dokumentua izan zen eztabaiden abiapuntu teorikoa. Puntu horien artean zeuden:

• Nazioen autodeterminazio eskubidea.
• Demokraziaren sendotzea.
• Inperio zaharren desagerpena.
• Armagabetzea.
• Nazioarteko merkataritza askatasuna.
• Nazioen Liga bat sortzea, etorkizuneko gatazkak saihesteko.

Versaillesko Ituna (1919)

Alemaniari ezarritako bake-baldintzak oso gogorrak izan ziren:

• Lurralde galerak: Alsazia eta Lorrena Frantziari itzuli behar izan zizkion; Polonia estatu independente bihurtu zen, eta itsasorako irteera eman zitzaion ("Poloniako korridorea"), Ekialdeko Prusia Alemaniatik bananduz; Danzig Hiri Aske bihurtu zen; beste lurralde batzuk Belgika, Danimarka eta Lituaniari eman zitzaizkien.
• Alemaniak bere kolonia guztiak galdu zituen.
• Ordain ekonomikoak: Gerrako kalte-ordain izugarriak ordaintzera behartu zuten.
• Militarrak: Armada 100.000 soldadura mugatu zitzaion, derrigorrezko soldadutza debekatu zitzaion, eta armamentu astuna (hegazkinak, tankeak, urpekoak) edukitzea galarazi zitzaion. Rhin ibaiaren inguruko eskualdea desmilitarizatu zen.
• Merkataritza-ontziteriaren zati handi bat konfiskatu zioten.

Itun honek Alemanian sortutako saminak eta umiliazioak eragin handia izango zuen geroko gertaeretan.