Lehen Mundu Gerra (1914-1918): Kausak, Garapena eta Ondorioak
Lehen Mundu Gerra (1914-1918)
Kausa Hurbilak (1914ko Udako Krisia)
Hilketa
1914ko ekainaren 28an, Austria-Hungariako Inperioko tronuaren oinordekoa, Frantzisko Fernando artxidukea, Sarajevora bisitan zegoela, terrorista batek hil zuen atentatu batean. Bisitaren helburua austriarrek Bosnian (Balkanetan) zuten subiranotasuna erakustea zen.
Ultimatuma
Austriak ultimatum bat eman zion Serbiari: hilketa ikertzen uzten ez bazion, gerra deklaratuko zion. Errusiaren laguntza zuenez, Serbiak uko egin zion ultimatumari.
Gerraren Hasiera
Errusia Austria-Hungaria eta Alemaniaren aurka mobilizatzen hasi zen. Alemaniak, Errusiari operazioak etetea eskatu ondoren, eta erantzunik jaso gabe, gerra deklaratu zien Errusiari eta Frantziari. Alemaniaren ustez, Frantziak Errusiari lagunduko zion, eta beraz, Frantzia erasotzea erabaki zuen.
Aliantzen Aktibazioa
Alemania Belgika inbaditu eta ontzidia mehatxatzen hasi zenez, Britania Handiak gerra deklaratu zion Alemaniari. Italiak Aliantza Hirukoitza hautsi zuen, Austria eta Alemaniaren laguntzarik jaso ez zuelako.
Gerraren Garapena
Gerra Egileak
- Alde batetik: Alemania, Austria-Hungaria, Turkia eta Bulgaria.
- Bestalde: Entente Hirukoitza (Frantzia, Errusia eta Britania Handia) eta Italia, Errumania, Grezia eta Estatu Batuak.
Gerraren Iraupena
Lau urte (1914-1918).
Bakearen Antolaketa
Parisko Bakearen Helburuak
- Alemaniaren suspertzea eragoztea.
- Potentzia irabazleen artean botereen oreka lortzea, batez ere Balkanetan eta kolonietan.
- Errusia bakartzea, bertan erregimen komunista ezarri baitzen.
Lurralde Aldaketak
- Alemania: Kolonia guztiak galdu zituen, Frantzia eta Britania Handiaren eskuetara.
- Austria-Hungariako Inperioa: Austria, Hungaria eta Txekoslovakian zatitu zen. Jugoslavia, Polonia eta Errumaniari lurraldeak eman zitzaizkien.
- Otomandar Inperioa: Turkiako Errepublika bihurtu zen, eta lurraldeak galdu zituen: Siria (Frantziari), Irak eta Palestina (Britania Handiari), eta uharteak (Italia eta Greziari).
- Polonia: Errusia, Austria eta Alemaniaren lurraldeak jaso zituen, eta Danzigeko korridoreari esker, kostaldea lortu zuen. Danzig hiria, Nazioen Elkartearen administraziopean, hiri libre bihurtu zen.
- Errumania: Austria-Hungariaren Transilvania jaso zuen.
Beste Ondorio Batzuk
Inposizioa
Versaillesko Ituna inposizio bat izan zen Alemaniarentzat. Alemania eta bere aliatuak gerraren errudun gisa hartu zituen itunak, gerra-ordain handiak ordaintzera kondenatuz. Gainera, Alemaniak baliabide militarrak murriztu eta Renania eskualdea desmilitarizatu behar izan zuen.
Alemaniaren Jarrera
Alemaniak ez zuen ituna onartu, baina sinatu behar izan zuen. Horrek mendeku-gogoa piztu zuen Alemanian, eta gerora ondorio larriak izan zituen.
Nazioen Elkartearen Sorrera
1920an Genevan sortu zen, nazioarteko arazoak modu baketsuan konpontzeko helburuarekin. Nahiz eta 20ko eta 30eko hamarkadetako arazo larriei irtenbiderik eman ez, garrantzitsua da NBEren aurrekaria izan zelako.