Kosmosaren Gida: Unibertsoaren Jatorritik Amaierara
Unibertsoaren Jatorria: Big Bang Teoria
Unibertsoaren jatorria azaltzen duen teoria nagusia Big Bang teoria da.
Teoria horren arabera, duela milaka milioi urte, espazio osoa, denbora, materia eta energia puntu bakar batean kontzentratuta zeuden. Leherketa handi horrek espazioa hedatzea eragin zuen. Unibertsoa hoztu zenean, materia konbinatu zen galaxiak, izarrak eta planetak sortuz.
Big Bang Teoriaren Frogak
Big Bang teoria baieztatzeko bi froga nagusi daude:
- Unibertsoaren Hedapena: Galaxiak elkarrengandik urruntzen ari dira. Horrek esan nahi du iraganean elkarrekin egon zirela, eta unibertsoa hedatzen ari dela.
- Hondoko Mikrouhin Erradiazio Kosmikoa (CMB): Antena batekin antzeman daiteke unibertsoan soinu bat zegoela duela milaka milioi urte. Soinu hori Big Bang-aren oihartzuna da, unibertsoa gaztea eta beroa zenean sortutako erradiazioa.
Unibertsoaren Gorputzak: Tamainaren Araberako Ordena
Hona hemen unibertsoaren gorputz batzuk, txikitik handira ordenatuta:
- Meteoritoa
- Planeta
- Izarra
- Zulo beltza (izar-masa)
- Nebulosa
- Galaxia
- Galaxia multzoa
Doppler Efektua Azalpena
Doppler efektua uhinaren iturria eta behatzailea elkarrekiko mugitzen ari direnean gertatzen da. Elkarrekiko hurbildu edo urrundu ahala, behatzaileak jasotzen duen uhinaren maiztasuna handiagoa edo txikiagoa izatean datza.
Astronomia Kontzeptuen Definizioak
Hona hemen astronomiako kontzeptu garrantzitsuen definizioak:
Galaxia: Izarrez, gasez, hautsezko lainoz eta materia ilunez osatutako grabitatez lotutako multzoa da.
Unibertsoa: Existitzen den materia eta energia guztia, eta horiek dauden espazioaren eta denboraren batasuna da.
Planeta: Izar baten inguruan orbita egiten duen objektu astronomiko bat da, bere grabitate propioagatik forma esferikoa duena eta bere orbitaren ingurua garbitu duena.
Izarra: Bere grabitateak elkarrekin lotzen duen plasmazko gorputz esferiko handia da, bere nukleoan fusio nuklearraren bidez energia sortzen duena.
Kometa: Eguzki Sistemako argizagi mota bat da, izotzez eta hautsez osatua, Eguzkira hurbiltzean isats argitsua garatzen duena.
Asteroidea: Espazioan zehar dauden gorputz solido eta forma irregularrekoak dira, planetak baino txikiagoak, gehienetan Marte eta Jupiter arteko gerrikoan aurkitzen direnak.
Zulo beltza: Dentsitate ikaragarri handiko eskualde bat da espazio-denboran, non grabitate-eremua hain indartsua den, ezen ezerk, ezta argiak ere, ezin baitu ihes egin.
Materia iluna: Erradiazio elektromagnetikorik igortzen, xurgatzen edo islatzen ez duen materia da, eta bere presentzia grabitate-efektuen bidez bakarrik antzematen da.
Energia iluna: Kosmologia fisikoan, unibertsoaren hedapen azeleratua eragiten duen energia mota hipotetiko bat da.
Unibertsoaren Amaierako Teoriak
Unibertsoaren etorkizunari eta amaierari buruzko teoria nagusiak hauek dira:
- Big Rip (Urraketa Handia): Teoria honek dio energia ilunak materiaren etengabeko hedapena eragingo duela, eta azkenean unibertsoaren egitura guztiak, galaxiak, izarrak eta atomoak barne, desegingo direla.
- Big Crunch (Inplosio Handia): Teoria honen arabera, unibertsoaren hedapena gelditu egingo da eta, grabitatearen eraginez, bere buruaren gainean kolapsatzen hasiko da, hasierako puntu batera itzuliz.
- Big Freeze (Izozte Handia) edo Heat Death (Bero Heriotza): Teoria kosmologiko honek dio unibertsoa etengabe hedatzen jarraituko duela, eta azkenean izoztu egingo dela, energia eta tenperatura minimoetara iritsiz, non prozesu fisiko guztiak geldituko diren.
Zergatik Ez Da Pluton Planeta Bat?
Pluton 2006an planeta kategoriatik atera zen, Nazioarteko Astronomia Batasunak (IAU) planeta baten definizio berria ezarri zuenean. Hona hemen arrazoi nagusiak:
- Orbitaren Garbiketa: Plutonek ez du bere orbitaren ingurua garbitu. Beste objektu batzuekin partekatzen du bere orbita, Kuiper gerrikoaren parte baita.
- Tamaina eta Masa: Nahiz eta nahikoa masa izan forma esferikoa hartzeko, bere tamaina txikia eta inguruko objektuekin duen interakzioa funtsezkoak izan ziren birsailkapenerako.
Izarren Fusio Nuklearra: Hasierako eta Amaierako Elementuak
Izarretan gertatzen den fusio nuklearrean, hasierako elementu nagusia hidrogenoa da, eta hau helio bihurtzen da. Izar masiboagoetan, helioak karbonoa, oxigenoa eta beste elementu astunagoak sor ditzake, burdina arte.
Burdina Eguzkiaren Nukleoan?
Ez, ez da posible Eguzkiaren nukleoan burdina egotea. Eguzkia ez da nahikoa masiboa burdina sortzeko. Izar masiboagoek bakarrik sortzen dute burdina beren nukleoetan, fusio nuklearraren azken fase gisa, supernoba bihurtu aurretik. Eguzkiak hidrogenoa helio bihurtuko du, eta gero helioa karbono eta oxigeno bihurtuko du, baina ez du burdinara iritsiko.
X Izpiak eta Infragorriak: Uhin Luzera Konparaketa
X izpien uhin luzera laburragoa da infragorriena baino.
X izpien uhin luzera 10-10 metro ingurukoa da, eta infragorriena 10-4 metro ingurukoa. Horrek esan nahi du X izpiak espektro elektromagnetikoaren energia handiko muturrean daudela, eta infragorriak energia baxuagoko muturrean.