Komunikazioaren Gakoak: Azalpen Testuak, Funtzioak eta Propietateak

Azalpen-testuak: Definizioa, Egitura eta Antolaketa

Definizioa: Edozein gairi buruz asko, zerbait edo ezer ez dakien hartzaile batentzat gertakizun baten argibide objektiboa ematen duen testua da.

Azalpen-testuak bi modalitate nagusitan sailka daitezke:

Definizio-oina: Datu orokor gisa jokatuko duen izen bat da. Orokorra izatea komeni da.

Azalpen-testu batek, normalean, hiru zati nagusi izaten ditu:

Sarrera: Gaiaren eta helburuaren aurkezpena egiten da. Ongi egituratua eta erakargarria izan behar du. Gaiaren definizioa eta garrantzia azpimarratu eta aurrerapen labur bat eskaini ohi da.
Garapena: Gaiari edo arazoari buruzko informazioa eta arrazoiak ematen dira.
Ondorioa: Hasieran bete nahi zen helburuaren azalpena edo laburpena egiten da.

Ideiak hainbat modutan antolatu eta kateatu daitezke:

Kausa-ondorioa: Fenomenoen arteko erlazioa bat bestearen kausa eta ondorio gisa planteatzen denean.
Arazoa-konponbidea: Testuaren zati batek arazo batzuk aurkezten dituenean eta, ondoren, konponbidea ematen duenean.
Deskribapenezko antolamendua: Elementu edo objektu bat maila hierarkiko handienean dugula, horri buruzko informazio mailakatua ematea da.
Antolaketa sekuentziala: Informazioko datuak denbora-sekuentzian islatzen direnean testuan.
Antolaketa konparatiboa: Bi fenomeno edo gehiago elkarrekin konparatzen direnean.
Galdera-erantzuna: Testua galdera-erantzun formatuan egituratzen denean.
Definizioa-adibideak: Kontzeptu bat definitu eta ondoren adibideekin argitzen denean.

Gizakiak hainbat modu sortu ditu komunikatzeko; koderik osoena kode linguistikoa edo hizkuntza da. Bi zeregin nagusitarako erabiltzen dugu:

Irudikapen-zereginetarako: Pentsatzeko eta asmatzeko tresna gisa.
Komunikazio-zereginetarako: Mundu-ikuskera eta ezaugarri kulturalak jasotzeko, hau da, elkarri gure ideiak eta asmoak adierazteko.

Igorlea: Mezua bidaltzen duena da (gizakia, taldea, animalia, tresna).
Hartzailea: Mezua jasotzen duena da (gizakia, taldea, animalia edo tresna). Mezua deskodetzeaz gain, igorlearen asmoak analizatu behar ditu.
Mezua: Edukia da, igorleak hartzaileari esaten diona.
Bidea edo kanala: Igorleak hartzaileari mezua nola edo zeren bidez bidaltzen dion zehazten du. Mezuak aldatu egiten dira darabilgun komunikabidearen arabera.
Kodea: Biek (igorleak eta hartzaileak) ezagutu behar duten zeinuen eta arauen bilduma da.
Erreferentea: Mezuak erreferentzia egiten dion errealitateko objektua, gertaera edo sentimendua.
Testuingurua: Beste elementu guztiak biltzen dituen osagaia da, hau da, komunikazio-egoera. Elkar ulertzea ez da beti lortzen, komunikazioa zenbait baldintzaren mende baitago.

Hizkuntzak helburu desberdinak ditu komunikazio-ekintzaren elementuaren arabera:

Funtzio erreferentziala edo aipatzailea: Igorleak hartzaileari gauzak errealitatean nola gertatzen diren edo nolakoak diren esatea beste helbururik ez duenean. Subjektibotasunetik libre dago. Hizkuntzaren funtzio garrantzitsuena da. Esana da nagusi.
Funtzio hunkitzailea edo adierazkorra: Igorlearen barne-egoeraren ispilu da. Gure barruko sentipenak agertzen dira. Normalean, lehen pertsona erabiltzen da.
Funtzio deitzailea edo eragilea: Hartzailea hartzen du kontuan, hura konbentzitzeko edo eragiteko. Bigarren pertsona erabiltzen da.
Funtzio fatikoa edo harreman-funtzioa: Igorlearen eta hartzailearen arteko kanalari edo kontaktuari dagokio. Funtzio hau betetzen du hizkuntzak komunikazioaren harreman hori iraunarazten, egiaztatzen edo indartzen duenean.
Funtzio metalinguistikoa: Kodeari berari begiratzen dio, hau da, hizkuntzari. Zeinuak eta arauak argitzea du helburu.
Funtzio poetikoa edo estetikoa: Mezuaren forma da ardura nagusia. Literatura funtzio honetan oinarritzen da.

Komunikazioa eraginkorra izango bada, bost gaitasun hauek ezinbestekoak dira:

Gaitasun gramatikala: Solaskideek hizkuntza bera erabiltzea esan nahi du, hau da, esaldiak taxuz ekoizteko eta ulertzeko ahalmena izatea (inplizituak barne). Hizkuntzaren gutxieneko ezaguera baten jabe izatea.
Gaitasun pragmatikoa: Testuinguruaren egoeraz eta ezaugarriez jabetzeko gaitasuna. Gaitasun honen falta sumatzen da, adibidez, ironiaren nondik norakoa antzematen ez denean edo esaera zaharrak interpretatzen asmatzen ez dugunean.
Gaitasun paralinguistikoa: Hizkuntzaren inguruko bitartekoak menderatzeari deritzo. Ahozkoan, keinuak, imintzioak eta abar; idatzizkoan, tituluak, marjinak, tipografia...
Gaitasun entziklopedikoa: Munduaren ezagutza, ondare eta gutxieneko kultura-ezagutza izatea. Solaskideek munduaren ezaguera berdintsua izateak asko errazten du komunikazioa.
Gaitasun diskurtsiboa: Komunikazio-egoerarekin bat datozen enuntziatu edo esaldi koherente eta zentzuzkoak sortzeko gaitasuna.

Edozein testuk, eraginkorra izateko, hainbat propietate bete behar ditu:

Egokitasuna: Une bakoitzean zer den egokiena aukeratzea: testua idatziz ala ahoz sortzea, euskara batuan ala euskalkian idaztea... Testua testuingurura ahalik eta ondoen egokitu behar da.
Koherentzia: Testuaren edukia modu argi, logiko eta lotuan ematea. Testuko ideiak egitura egokian antolatzea da. Sarrerak, atalak eta ondorioak, esaterako, koherentzia-elementuak dira.
Kohesioa: Testuko esaldiek eraman behar duten lotura sintaktikoari deritzo. Juntagailuak, menderakuntzako erlazio-hizkiak, lokailuak, antolatzaileak eta deklinabide-atzizkiak dira kohesio-elementuak.
Zuzentasuna: Gramatikaltasuna. Hizkuntzaren arau fonetikoak, ortografikoak, morfologikoak eta sintaktikoak zuzen erabiltzea.
Aurkezpena: Edozein testu modu txukunean aurkeztu behar da. Ahozkoan, ahotsaren kontrola, etenak eta abar zaindu behar dira; idatzizkoan, formatua, marjinak, tipografia...
Estilistika: Testuaren "edertzea" esan nahi du. Figura erretorikoak eta baliabide literarioak zaintzea ezinbestekoa gertatzen da estilo landu bat erdiesteko.