Kanten Kritizismoa eta Sapere Aude
Kanten Kritizismoa: Hiru Galderak
Kanten kritizismoa hiru galderatan laburbiltzen da:
- Zer ezagut dezaket?
- Zer egin ahal dut?
- Zer itxaron dezaket?
Zer ezagut dezaket?
Galdera honek giza ezagutzaren muga aztertzea du helburu. Kantek bi osagai garrantzitsu bereizten ditu: alde batetik, esperientzia (a posteriori) eta bestetik, apriorizko ezagutza, hau da, arrazonamendua, datu materialak ematen dizkiguna. Iraultzaren ikuspegitik, Kantek subjektua objektuaren aurrean kokatzen du, eta horregatik, ezagutza lortzeko esperientzia eta arrazoia behar dira. Horrela, metafisika alde batera uzten du, eta ezagutza esperientziaren muga ezartzen da.
Zer egin ahal dut?
Galdera honek moralari buruzko ikuspegia jasotzen du. Kant-ek adierazi zuen morala kategorikoa eta autonomoa dela. Moral materiala (agindu hipotetikoak eta heteronomia) baztertuz, moral formala (autonomia eta kategorikoa) ezarri zuen, eta betebeharren etika aldarrikatu zuen. Kant-ek uste zuen gizakiak bere ekintzak inposatutako arauen arabera egiten zituela, eta horregatik inperatibo kategorikoa defendatu zuen: "Jokatu behar duzu zure jokabidea lege orokor bihurtuko balitz bezala."
Zer itxaron dezaket?
Askatasuna, arima hilezkorra eta jainkoa arrazoimenaren postulatuak dira, baina ez daitezke esperientzian oinarrituta ezagutza gisa hartu, ez daudelako esperientzia arloan. Kant-ek defendatzen zuen, askatasunik gabe, ezin dela moralki jokatu. Ondo jokatu duenak saria jasoko du eta txarto jokatzen duenak zigorra jasoko du. Horretarako, arima hilezkorra izan behar da, izan ere, jainkoa da ona dena saritzen eta txarra dena zigortzen duena. Zoriontasuna mundu batean jasoko dute ondo jokatu dutenek, eta beste mundu batean, berriz, gaizki jokatu dutenek.
Sapere Aude eta Ilustrazioa
Sapere aude latindar esamoldeak "ausartu pentsatzera, jakitera" esan nahi du. Kanten arabera, autonomia da gizakiaren bereizgarri nagusia, eta erabakiak hartu ahal izateko gaitasuna ematen digu. Autonomiaz jarduteak adingabetasuna (autonomiaz pentsatzeko ezintasuna) gainditzen du, eta horrela heldutasuna lortzen da (bere arrazoiarekin pentsatuz). Horrela, gizakiak bere pentsamenduak eta ekintzak kontrolatzea lortzen du. Autonomiaz pentsatzea, beraz, besteek ezartzen dizkiguten iritziak edo aginduak atzean uztea suposatzen du (heteronomia).
Kantek esaten du gizakiak gidaritza-kateak apurtu behar dituela. Gidaritza edo tutoretza da, arrazoiaren garapen libreari oztopo jartzen diona (adibidez, tradizioa, autoritateak...). Arlo guztietan ager daitezke gidaritza horiek, eta gizakiak pasibo bihurtzen dituzte, bere arrazoia modu librean erabiltzea galaraziz. Kantek uste zuen gizakiak beldurra duela bere kabuz pentsatzeari, eta erlijio-sinesmenek, tradizioek eta autoritateek (gidaritza edo tutoretza) murriztu egin diotela pentsatzeko gaitasuna. Horregatik, Kantek deitzen du ahalmen hori berreskuratzeko. Tutorego horiek gure pentsamenduak mugatu eta kontrolatzeko errazagoa izateko erabiltzen dira. Sapere aude! esaten du Kantek, horrek iluntasunetik aterako gaitu, adingabetasunetik. Arazoa ez da ezagutza ez izatea, baizik eta hori erabiltzeko ausardiarik ez edukitzea.
Hori da Ilustrazioaren benetako zentzua. Ilustrazioaren helburua gizakia gidaritza arrotz horietatik askatzea da, eta norberak bere kabuz pentsatzeko gaitasuna berriz eskuratzea.