Kant, Ilustrazioa eta Arrazoimenaren Erabilera Askea
Sapere Aude: Ilustrazioaren Lema
Sapere aude Kantek ezagutarazi zuen latindar esaera bat da, «Ausart zaitez pentsatzera» esan nahi duena eta Ilustrazioaren helburuaren laburpena dena. Ilustrazioa gizakia bere erruzko adingabetasunetik irtetea da. Gizakia ohituta dago besteen menpe egotera, berezko duen arrazoimena erabili gabe.
Kantek zioen bezala, norberaren pentsatzeko ahalmenera joz (pentsaera autonomoa), gizakia adingabe izatetik (heteronomoa, besteen erabaki eta arrazoimenen menpe egotetik) heldutasuna lortzera igaroko da (pentsamendu autonomoa, arrazoimenaren askatasuna).
Ilustrazioa lortzeko, beharrezkoa da arrazoimenaren erabilera pribatua murriztea, baina erabilera publikoaren askatasun osoa bermatzea. Norbaitek, aditu gisa, irakurlego osoaren aurrean hitz egiteko askatasun osoa izan behar du; hala ere, dagokion funtzionario-postu edo karguan dituen ardurak bete behar ditu, gobernuak funtziona dezan.
Kant ez zen garai Ilustratu batean bizi, Ilustrazioaren garaian baizik. Ilustrazioa lortzeko oztopo nagusiak alferkeria eta dogmatismoa dira. Gizakiari erlijio-gaietan askatasun osoz arrazoitzea falta zaio, modu askean pentsatu ahal izateko. Pentsalariaren ustez, hura argitasunaren eta arrazoimenaren aroa zen, Federikoren Mendea.
Arrazoimenaren Erabilera Publikoa eta Pribatua
Kantek arrazoimenaren erabilera publikoa eta pribatua bereizi zituen. Erabilera publikoa aditu gisa pentsatzeko askatasuna da; pribatua, berriz, norberaren funtzionario-karguari dagokiona. Bien arteko harremana honako lelo honek laburbiltzen du: «Arrazoitu nahi adina eta nahi duzuenari buruz, baina obeditu!».
Beraz, gobernu (errepublikano) ororen helburua izan behar du gizakiaren arrazoimenaren erabilera publikoa bermatzea, baina erabilera pribatua mugatzea, azken honek estatuaren funtzionamendua oztopa ez dezan.
Kanten iritziz, arrazoimenaren erabilera publikoa aditu batek irakurlego osoaren aurrean egiten duena da; erabilera pribatua, aldiz, pertsona bati dagokion funtzionario-postu edo kargu jakin batean zilegi zaiona da. Filosofia kantiarraren arabera, arrazoimenaren erabilera publikoak beti askea izan behar du; erabilera pribatua, aldiz, sarritan mugatu egin daiteke, Ilustrazioa bera oztopatu gabe.
Hau azaltzeko, Kantek hiru adibide ematen ditu:
- Ofizial militarra: Aginduak bete behar ditu (erabilera pribatua), baina aditu gisa, publikoki arrazoitu dezake zerbitzu militarraren akatsei buruz (erabilera publikoa).
- Herritarra: Ezin dio uko egin zergak ordaintzeari (erabilera pribatua), baina aditu gisa, publikoki kritikatu ditzake zerga horien egokitasuna edo bidegabekeria (erabilera publikoa).
- Apaiza: Bere Elizaren sinbolo eta doktrinak jarraitu behar ditu (erabilera pribatua), baina aditu gisa, askatasun osoa du bere ideiak publikoari azaltzeko eta erakunde erlijiosoaren edo erlijioaren beraren hobekuntzak proposatzeko (erabilera publikoa).
Norberaren kontzientziaren aurka doan arau edo legerik bete nahi ez badu, pertsonak dagokion postua (armadan, administrazioan, elizan) utzi beharko luke. Izan ere, Kanten arabera, arrazoimenaren erabilera pribatuan ez dago erabateko askatasunik. Hala ere, horrek ez du Ilustrazioa galarazten, betiere informazioa zabaltzeko, pentsatzeko eta ideiak publikoaren aurrean adierazteko askatasuna (erabilera publikoa) bermatzen bada.