Kant eta Ilustrazioa: Arrazoiaren Erabilera eta Sapere Aude
Kant eta Ilustrazioa: Arrazoiaren Erabilera Publikoa eta Pribatua
Kantek Arrazoiaren Erabilera Publikoa eta Erabilera Pribatua kontzeptuak aztertzen ditu “Zer da Ilustrazioa?” eta “Historiaren Filosofia” obretan. Filosofia kantiarraren arabera, arrazoiaren erabilera publikoa beti izan behar da askea, hau da, pertsona batek arrazoiaren erabilera publikoan adieraz dezake bere iritzia eta kritika egiten duenean, gizarteari eta historiari eragiteko asmoz. Erabilera publikoa gizateriaren aurrerapenerako eginkizun bat da, eta eskubide bat ere badela dio Kant-ek.
Aldiz, arrazoiaren erabilera pribatua mugatu egin behar da. Hau da, pertsona batek ezin du bere ezagutza edo kritika egokiak egitea arlo jakin batean, bere lanbidearen inguruan adibidez, horretarako ez duelako ezagutza nahikorik. Erabilera pribatua gizartearen eta legeen errespetua behar du, eta horrek, ondorioz, mugatzen du pertsonaren askatasuna, batzuetan gizartean desobedientzia kaltegarria suposatuz.
Kant-ek hiru adibide erabiltzen ditu hauek azaltzeko:
- Armadako ofizialak aginduak bete behar ditu (pribatua), baina agindu horiek publikoki kritika ditzake (publikoa).
- Herrikideak zergak ordaindu behar ditu (pribatua), baina zergen bidegabekeria salatu dezake (publikoa).
- Apaizak elizak agindutakoa beteko du (pribatua), baina eliza hobetzeko proposamenak egin ditzake (publikoa).
Kant-ek argi erakusten du, arrazoiaren erabilera pribatua legeak eta gizartearen ordena errespetatzea eskatzen duela, baina arrazoiaren erabilera publikoa askatasun osoz egin daiteke, aurre eta kritika egiteko espazioa eskainiz.
Kant eta Ilustrazioa: Sapere Aude
Sapere aude latindar esamoldea, "ausart zaitez zure kabuz pentsatzen" edo "ausartu arrazoia zure kabuz erabiltzen" moduan itzuli daiteke, eta Kant-ek ilustrazioaren lelo gisa erabiltzen du. Esamoldea librepentsamenduarekin eta arrazoiaren autonomiarekin lotuta dago. Kant-ek dioenaren arabera, ilustrazioa lortzeko, gizakiak tutoretza guztietatik askatu behar du. Horrela, autoritateek eta dogmatismoek inposatutako pentsamenduak alde batera utzi eta arrazoiaren autonomia aldarrikatu behar da.
Kant-ek metafora baten bidez azaltzen du sapere aude kontzeptua: gizakia adin nagusi bihurtzen denean, tutoreengandik askatzen da eta bere kabuz pentsatzen hasten da. Ilustrazioa, beraz, adingabetasuna gainditzeko garaia dela aldarrikatzen du Kant-ek; adingabetasuna, beste baten gidaritza gabe pentsatzeko eta erabakitzeko gaitasunik ez izatea da. Horretarako, adimenaren askatasuna eta ausardia beharrezkoak dira.
Kant-ek garrantzi handia ematen dio arrazoiaren erabilera publikoei, eta horrek aukera ematen du kritika arrazonatuak egiteko, erakundeak eta legeak hobetzeko eta, ondorioz, aurrerapena lortzeko. Sapere aude leloa, beraz, adimenaren askatasunaren aldeko deia da, eta ilustrazioa gizakiaren heldutasunaren sinbolo bihurtzen da.
Ilustrazioaren Ezaugarri Nagusiak
1. Arrazoiaren Eredu Berria: Ilustrazioak arrazoi kritiko, enpiriko eta autonomoaren eredua sortu zuen. Arrazoi kritikoa bi modu desberdinetan ulertzen da: kanpoko kritikaren bidez aurreiritzi, tradizio eta autoritateari aurre egitea, eta barneko kritikaren bidez arrazoiaren mugak ezartzea. Arrazoi enpirikoak esperientziatik abiatuta, datu partikularretatik lege orokorretara iristen da. Arrazoi autonomoa, berriz, gizakiaren gidaritza bakarra da, tradizio eta autoritateetatik askatuta.
2. Aurrerapenaren Idea: Ilustratuak aurrerapenaren ideian sinesten zuen, garapen zientifiko-teknikoak munduari buruzko ikuspegi baikorra eman baitzion. Honek fedea sortu zuen aurrerapenaren alde.
3. Askatasuna:
Ilustratuen diskurtsoan, askatasuna arrazoi autonomoaren erabilera bermatzen duen printzipioa da. Kant-ek "Arrazoiaren erabilera publikoaren askatasuna" aldarrikatu zuen, pentsatzeko eta adierazteko askatasuna funtsezko baldintza bezala. Praktikan, askatasunaren aldeko borroka ekonomian nabarmendu zen, eta askatasuna legalki finkatu zen "laissez faire, laissez passer" esloganean.
4. Natura: Kant-en filosofia ilustratuak mundu fisikoaren eta giza munduaren bereizketa proposatzen zuen. Mundu fisikoan, Newtonen ereduak fenomenoak lege naturalek gidatzen dituztela dio, baina mundu gizatiarrean gizakiok askatasunez jokatzea da naturala. Kant-ek fenomeno gizatiarren ulermena eta naturaren legeak uztartzen ditu, eta giza natura kulturaren eta gizartearen garapenera bultzatzen du.