Jakintza, zientzia eta filosofia: kontzeptu nagusiak eta metodoak

1. Jakitea eta jakintzaren iturriak

-1 Jakitea errealitatearekin harremanetan jartzea da (errealitatea antzematea).

Jakintzaren iturriak

-Jakintza iturriak:

• -Sentikortasuna: gauzei buruzko oinarrizko informazioa ematen du (testuinguru batean ulergarria izateko).
• -Arrazoimena: esperientzia motaren arabera hainbat jakintza modu sortzen ditu (mota asko: egunerokoa, erlijiosoa, ...).

Jakintza motak

• -Arrunta: eguneroko bizitzako esperientzian oinarritua; sistematikoa ez.
• -Zientifikoa: sistematikoa, zehatza eta kritikoa.
• -Teknikoa: mundua kontrolatu eta mendean hartzea du helburu.
• -Filosofikoa: filosofatzea zorroztasunez eta ikuspegi kritikoz pentsatzea da (errealitatea antzematen eta ulertzen saiatu).
• -Artistikoa: bizitzako esperientzia eta kontaketarekin lotuta.
• -Erlijiosoa: sakratua edo jainkoei buruzkoa.

2. Zientziaren eboluzioa eta terminoaren erabilera

Zientzia terminoaren eboluzioa

Greziar munduan, zientzia epistemea zen: ezagutza eta iritzia objektibotuagoak ziren eta enpirikoak izan daitezkeen objektuen inguruan aritzen ziren.

-Ezagutza: sentikortasuna > doxa; arrazoimena > epistemea.

Errenazimentuan, zientzia jakin batzuk antolatu ziren eta ondorioz zientzia eta filosofia bereizi ziren (iraultza zientifikoa). Ezagutza zientifikoaren xedea gauzek nola funtzionatzen duten aztertzea da. Horretarako esperientziak diseinatu eta kontrolatu behar dira. Esperientzia eta haien onarpenetatik garatu dira zientzia enpirikoak eta metodo zientifikoak.

Zientzia eta filosofia: antzekotasunak eta desberdintasunak

-Zientzia al da filosofia? Tradizionalki pentsatu da filosofia zientzia izan litekeela; egungo ikuspegian, adierazpen zientifikoak esperimentalki frogatu behar dira, eta hau bereizten da filosofoen jardunetik. Jakintza eta zientzia ez dira beti gauza bera: baita jakintza arrazional batzuk ere ez dira zientzia (adibidez, filosofia praktikoa edo teorikoa).

Zientifismoaren ustez, zientziatik kanpo irrazionaltasuna besterik ez dago.

Zientzia motak eta sailkapena

There sailkapen ugari daude, normalean ikuspegiaren arabera sailkatzen da. Edozein zientziak bere aztergaia mugatu eta metodoa proposatu behar du zientziatzat onartuak izateko. Zientziaren ezaugarri bereizgarriena metodoa da.

Sailkapena:

• -Formalak: matematika.
• -Enpirikoak: natur eta gizarte zientziak.

Jakintza zientifikoen metodoak

-Zientzia formala: arrazoiketen formak kontuan hartu eta barne koherentzian oinarritzen da. Zientzien egiaztapenetarako dedukzioa (zientzia formaleetan) eta indukzioa erabiltzen dira. Zientzia formaletan ideal metodologiko bat dago:

• - Axiomak: printzipio frogagaitzak.
• - Antolaketa eta eraldaketa arauak.
• - Teoremak: axioma eta arau batzuetatik dedukzio bidez ateratako enuntziatuak.

-Natura zientzia: indukzioan oinarritzen da.

Hipotetiko-deduktiboa

-Hiru maila:

• -Protokolozko enuntziatuek enpirikoki egiaztatzeko moduko fenomenoak azaltzen dituzte.
• -Legeak enuntziatu unibertsalak dira eta fenomeno batzuen portaerak aztertzen dituzte.
• -Teoriak enuntziatu orokorrak eta sistematikoak dira, azalpen eta aurreikuspenak ematen dituztenak.

Urratsak:

1. Abiagunea.
2. Azalpenezko hipotesiak egin arazoa argitzeko.
3. Hipotesiak matematikoki formulatu eta ondorioak atera.
4. Ondorioak esperimentatu egiaztatzeko edo faltsutzat jotzeko.
5. Hainbat kasutan hipotesiak lege bezala onartu.

Gizarte zientziak

-Gizarte zientzia: gizartearen errealitatea eta subjektua dira bere aztergaiak. Iragarpenak egiteko gaitasuna ez da hain handia; gertaeren aniztasun handia dago eta balorazio neutralak ezinbestekoak dira.

Metodoen berdintasuna natur eta gizarte zientzietan?

Bi ikuspegi nagusi daude:

• Zientzi analitikoa > zientzia bateratua: metodo berdinak aplikatzea bilatzen du.
• Hermeneutikoa > zientzia anitzak: metodo desberdinak, ulermena eta zentzua bilatzeko orientazioa.

Gizarte zientzietan bi teknikak erabiltzen dira: kuantitatiboak eta kualitatiboak.

3. Filosofiaren sorrera historikoa eta izaera

Filosofiaren sorrera historikoa

-3 Filosofiaren hasiera eguneroko gertakariak azaltzeko moduaren aldaketarekin lotzen da: mythos-etik logos-era. Lehen pentsalariak jarrera filosofikoa artu zuten unibertsoa ulertzeko. Mundu misteriotsuak harridura, miresmena eta galderak sortzen zituen; zalantza da filosofiaren beste motorra.

Mythos eta bestelako gizarte-istruktuak

-Mythos:

• - Kolonizatzaile > ondasun materialak.
• - Komertziante > ondasun ez-materialak.
• - Erlijio irekia > apaiz gutxi.
• - Demokrazia.
• - Aristokrazia.

Filosofiaren izaera

• -Egia bilatzea: filosofia jakintsua eta ezjakintsuaren arteko bilaketa da; jakintza bi iturrietatik dator (arrazoimena eta zentzumenak).
• -Zoriontasunaren bila: filosofoek jakitea eta zoriontsu nola izan jakitea zutela helburu.

Metodo filosofiko nagusiak

-Enpiriko-arrazionala (Aristoteles): bi iturri erabiltzen ditu (zentzumena eta adimena) eta errealitatearen bi mailara iristen da:

• - Sentikorra: zentzumenek emandako datuak.
• - Ulergarria: gauzen izaera ulertzea.

-Enpirista: esperientzia eta arrazoimena bereizten ditu; zentzumenak esperientziatik dator; adibidez Locke, Berkeley, Hume.

-Arrazionalista: adimena bakarrik ere erabili daiteke; ideia argienak eta egiazkoak direla uste dute. Arrazionalismo klasikoak indukzioa eta dedukzioa konbinatzen ditu. Autore nagusiak: Descartes, Spinoza, Leibniz, Popper, Albert.

-Transzendentala: jakintza oinarritzea eta bere arrazoiak argudiatzea du helburu; jakintza arrazional guztiaren oinarriak ematea bilatzen du. Hirurako galdera nagusiak planteatzen ditu:

• - Zer jakin dezaket?
• - Zer egin behar dut?
• - Zer espero dezaket?

(Hiru galdera horien laburpena: zer da gizakia?).

Kant-ek kopernika iraultza sortu zuen: eguzki sistemaren higidurak azaltzen saiatzeko ikuspegia aldatu zuen; metodo onen iturriak: sentimena eta adimena, eta helburua adimenean oinarritutako baldintza komun eta unibertsalak aurkitzea izan zen.

Izan hizkuntzaren azterketa eta hermeneutika

-Hizkuntzaren azterketa: oinarri bikoitza izan dezake. Bi joera nagusi:

• - Hizkuntza ondo erabili behar dela (Moore, Russell).
• - Hizkuntzaren inguruak aztertu behar direla (Wittgenstein).

-Hermeneutikoa: testuen esanahia interpretatu eta ulertzea du helburu. Geroago garatu zen. Bi helburu nagusi:

• - Historia ulertu.
• - Nola uler daitekeen galdetu eta erantzun.

Jakintza filosofikoak

• -Teorikoa: errealitatea ezagutzeaz arduratzen da.
• -Praktikoa: ekintzaz arduratzen da; azken garaian praktikoari garrantzia eman zaio (aldaketa bilatuz).

4. Arrazionaltasun teorikoa eta metafisika

-4

Arrazionaltasun teorikoa: errealitatea ezagutu nahi du. Alde praktikoa ekintza orientatzen saiatzen da.

Filosofia arrazionaltasun teoriko gisa: errealitatea egiazkotasunean eta zehaztasunean ezagutzen saiatzen da.

Jakintza metafisika: errealitatea osotasunean eta sakonean ulertzen saiatzearen helburua du.

5. Zer da ezagutzea?

-5 Zer da ezagutzea:

• -Subjektua: ezagutzearen jarduera egiten duena.
• -Objektua: jardueraren helburua.
• -Ezagutzea: ezagutzeko prozesua bera.
• -Emaitza: jakintza.

Ezagutzaren mailak eta interesak

Ezagutzaren mailak: iritzia, sinesmena, jakintza.

Ezagutzaren interesak:

• -Teorikoa: ezagutzaren perfekzio logikoa lortzea du helburu.
• -Praktikoa: zer egin behar den jakitea eta zuzen jokatzeko ondorioak ezagutzea helburu.

-Apel (Habermas) sailkapena:

• -Teknikoa: zientzia enpiriko-analitikoen oinarria da.
• -Praktikoa: komunikazioa eta elkar-ulermena lortu nahi du.
• -Emantzipatzailea: mendekotasunetik eta errepresiotik askatzeko interesa du.

Egia irizpideak

-Egia irizpideak:

• -Autoritatea: norbaiten adierazpenari konfiantza ematea, gai jakin batean asko dakielako.
• -Tradizioa: denboran onartu izan dena eta jendearen onespena duena.
• -Pentsamenduaren eta errealitatearen arteko elkarrekikotasuna: egiaztatzean, errealitate enpirikoekin bat badatoz.
• -Koherentzia logikoa: irizpide logiko-matematikoa; kontraesanik ez duena.
• -Erabilgarritasuna: guretzat erabilgarria bada eta ikerketetan baliagarria denean.
• -Ebidentzia: intuitsioz egiazkotzat jotzen dena.