Jakintza Motak, Zientziaren Eboluzioa eta Filosofiaren Metodoak

Jakintza Iturriak eta Motak

Sentikortasuna

Gauzei buruzko oinarrizko esperientzia da, datuak testuinguru teoriko batean daude beti. Mota: eguneroko bizitzako esperientzia.

Arrazoimena

Jakintza modu sortua da, esperientzia jakintzari lotuta dagoena:

• Berealakoa: Intuizioa.
• Bitartezkoa: Indukzioa eta dedukzioa.

Jakintza Arrunta

Bizitzako esperientzian oinarritzen da, ez da jakiten zergatia, ez da sistematikoa eta aurreiritzi asko ditu.

Jakintza Zientifikoa

Sistematikoki antolatuta dago eta gertaeren zergatiak azaltzen ditu. Jakintza zientifikoa eta filosofikoa bereizten dira esperimentu bidezko esperientzia eta matematika erabiltzeagatik. Horrela, legeak formulatzen dira, enpirikoki onartuak edo baztertuak.

Jakintza Teknikoa

Jarduerak nola egin behar diren azaltzen du. Mundua kontrolatzea du helburu. Lehen jakintza zientifikoaren aplikazioa zela uste zen, baina gaur egun elkarri eragiten diote.

Jakintza Filosofikoa

Sistema filosofiko bakoitzak erantzun baten balio izan dezake, eta erantzun guztiek ikuspegi multzo osatu bat eskaintzen dute.

Jakintza Artistikoa

Kontatzearekin dago lotuta, bizitzako esperientziaren bidez.

Zientziaren Eboluzioa

Epistemea ezagutza mota gorena da.

• Platon: Iritzia objektu enpirikoena da, epistemea mundu ulergarri eta aldaezinarena.
• Aristoteles: Epistemea ezagutza unibertsal eta beharrezkoa da, ezagutza sentsoriala mugatua, kontingentea eta akatsak eragiten dituena. Zientzia eta filosofia unibertsalak, beharrezkoak, aldaezinak eta betierekoak dira.

Nozio modernoa Errenazimentuan garatu zen, zientzia eta filosofia bereiziz. Zientziak ezaugarri espezifikoak zehaztu eta metodoa garatu zuen. Zientzia eta filosofia bereizten dituzten bi elementu nagusiak esperimentuak (matematikako formuletan oinarritutako ekintzak) eta matematika dira.

Zientzia ala Filosofia?

Egiazkoak edo faltsuak diren esperimentalki frogatu daitezke zientzian, filosofian ezin. (Jakintza arrazionala eta zehatza).

Zientzia Motak

Zientziak aldatu egin dira denboran. Zientziaren independentzia Errenazimentuan lortu zen, eta zientzia bakoitzak bere prozesua izan zuen. Soziologiak XIX. mendean zientziaren metodoa proposatu zuen, helburu bat lortzeko planifikatu eta antolatutako pentsatzeko modu gisa.

Jakintza Zientifikoaren Metodoa

Zientzia formalek arrazoiketa formak aztertzen dituzte, barne-koherentzian oinarrituta. Logikak, berriz, modu egokian arrazoitzeko arauak zein diren azaltzerakoan, edozein jakintza-arlotan ongi arrazoitzeko prestatzen du.

Egiaztatzeko Bi Modu

• Dedukzioa: Premisa izeneko proposizio batetik beste bat deduzitzen da, konklusioa dena.
• Indukzioa: Esperientziaz kasu partikularretatik abiatuta ateratzen da ondorioa.
• Indukzio Osoa: Kasu guztiak ezagutzen direnean.
• Indukzio Ez-osoa: Egiaztapen indibidualetan oinarritzen da.

Natur Zientzien Metodoa

Natur zientziek indukzio bidezko egiaztapenak egiten dituzte. Egiaztapen-metodo osoari hipotetiko-deduktiboa deritzo.

• Protokolozko enuntziatuek: Enpirikoki egiaztatu daitezkeen fenomenoak azaltzen dituzte. Enuntziatu objektiboak dira.
• Legeak: Enuntziatu unibertsalak dira, eta fenomenoen arteko erlazio erregular eta iraunkorrak adierazten dituzte.
• Teoriak: Enuntziatu unibertsalak dira, zientzia baten lege guztiak deduzitu daitezkeelarik.

Metodo Zientifikoaren Urratsak

1. Abiapuntua: Arazo bat aurkitzen da.
2. Azalpenezko hipotesia: Hipotesiak formulatzen dira.
3. Ondorioak: Esperientziaren bidez egiaztatzeko ondorioak ateratzen dira.
4. Esperimentuak: Esperimentuak egiten dira, eta ondorioak egia ala gezurra diren ikusten da. Hipotesiak lege gisa hartzen dira.

Filosofiaren Sorrera

Gertaerak azaltzeko modua aldatu zen, mitosetik logosera igaro zenean.

• Mythos: Kosmosaren sorrera eta erregulartasuna azaltzeko helburua zuen, jainko-jainkosetan oinarrituta.
• Logos: Helburu bera zuen, baina argudioetan oinarrituta.

Mirespena unibertso ordenatuaren aurrean, kaosa gabe. Zalantza: Ezjakintasunaz ohartzea eta jakiteko beharra izatea. Ez konformatzea aurkitzen dugun irtenbidearekin, erantzun berrien bila.

Filosofiaren Izaera eta Egiaren Bilaketa

Filosofiaren ezaugarria jakinduriarekiko maitasuna da. Ezin du jakinduria bilatzen hasi baduela uste duenak. Filosofiak bi ezagutza-iturri ditu: arrazoimena eta zentzumenak.

Metodo Filosofikoa 1: Enpiriko-Arrazionala

Ezagutza moten bitartez, zentzumenak eta adimena — errealitateko bi mailetara sentikorrak eta ulergarriak dira. Errealitateko lehen mailan, zentzumen-datuen arabera, errealitatea askotarikoa eta aldakorra da. Aldaketatik abiatuz, adimenak errealitatean iraunkorra dena ulertzen du, intuizioa eta arrazoiketa bitartez. Bigarren mailan, gauzak zer diren jakitea — gure adimenak kontzeptu batzuen bitartez adierazten du. Kategoria nagusia Substantzia da: Adimenak hautematen duela iraunkorra den zerbait. Metodo enpiriko-arrazionalak izaki guztiengan komuna, unibertsala eta beharrezkoa dena ezagutzea du helburu.

Metodo Enpirista

Esperientzia eta arrazoimena bereizten ditu. Arrazoimena zientzia formalak garatzeko iturri da, adierazpenak — arrazoizko egiak — baieztapenak egia ala faltsuak diren adierazten dute, baina ez dute ezagutza gehitzen. Zientzia ez-formalek esperientziaren bitartez egiaztatu ezin daitezkeen enuntziatuz osatuta daude. Izatezko egiek ezagutza gehitzen dute. Filosofia enpirista da; gure ezagutzaren jatorria eta balioa zentzumen-esperientziatik datorrela uste du, ondorioz, ikerketarako indukzio-metodoaz baliatzen da.

Metodo Arrazionalista

Arrazoimenak nagusitasuna duela baieztatzen du. Berak landutako ezagutzak egiazkoak direla ziurta ditzakegu. Arrazoimenak urrats hauek ditu: Gauzak ez dira kanpotik datozen sentipenak, adimena baizik. Ideia argienak, nabarienak eta egiazkoenak arrazoimenetik datozenak dira. Ezagutza-iturri da arrazoimena. Egiazkoa zer den epaitzeko, arrazoimen klasikoak intuizioa eta dedukzioa metodoa erabiltzen du, matematika eredutzat hartuz. Descartesen metodoa jarraituz, ideia argi eta desberdina: "Pentsatzen dut, beraz, banaiz."

Jakintza Filosofikoaren Adarrak

Aristotelesek jakintza teorikoa eta jakintza praktikoa bereizi zituen.

• Filosofia Teorikoa: Errealitatearen ezagutzaz arduratzen da.
• Filosofia Praktikoa: Ekintzaz arduratzen da.
• Aldaketa Aplikatuak: (Adibidez, giltzurrun-transplantea nori eman).

Zergatik Filosofatu?

• Zein helburu har ditzakegun eta hartu behar ditugun aztertzeko.
• Ondo bizitzeko behar dugunaz aritzean, dimentsio unibertsala lortzea.
• Kritika arrazionala egiteko irizpideak eskura izatea, dogmei aurre egiteko.
• Irizpide horiek hausnarketaren bidez ezagutzen dira.
• Kritika egiteko argudiatu behar da.
• Egitura sistematiko baten barruan, edozein baieztapen erlazio bidez sortutako egitura oso batean kokatu behar da, ulergarria izan dadin.
• Jakintza mota bakoitzak egiaren eta zoriontasunaren bilaketetan zer ekarpen egiten duen galdetzen du.